07/05/25

Visita de Andrea Maceiras

Onte o Instituto Río Miño de Rábade recibiu a visita de  Andrea Maceiras que charlou co alumnado de 2º de ESO a propósito da súa obra Alma de elefante, que eles leron durante este curso. 
A visita tivo lugar no marco das actividades organizadas polo Departamento de Lingua Galega e Literatura, a Biblioteca e o EDL do noso Centro.

Entrevista a Emilio del Río: los clásicos


 

Vocabulario útil para estes días

06/05/25

Os días da semana en galego teñen máis nomes dos que pensas

Sabemos que a semana comeza co luns e remata co domingo, mais ao longo da historia non sempre foi así. Neste artigo, exploramos os diferentes nomes que recibiron os días da semana en galego, descubrindo como a nosa lingua, a tradición e a cultura influíron na maneira de contar o tempo. (Artigo completo de As chaves da lingua)

Días da semana en galego

  • Luns ou segunda feira
  • Martes ou terza / terceira feira
  • Mércores ou corta / cuarta feira
  • Xoves ou quinta feira
  • Venres ou sexta feira
  • Sábado
  • Domingo

Orixe do sistema de feiras

Na tradición cristiá, a semana estaba estruturada en torno ao domingo (dies dominicus en latín, “día do Señor”), que era considerado o primeiro día da semana. Os outros días eran nomeados en función das feiras litúrxicas, que marcaban a preparación para o domingo.

Este sistema foi adoptado polo rito cristián en Lisboa no século VI por influencia do bispo São Martinho de Dume, que intentou substituír os nomes de orixe pagá (ligados a deuses romanos) por unha nomenclatura baseada na liturxia. Así naceu a tradición de nomear os días laborables como “feiras”, indicando que eran días de traballo e non de celebración relixiosa.

Por que o luns é segunda feira e non primeira feira?

A razón pola que o luns se chama segunda feira e non primeira feira en galego e en portugués está na orixe relixiosa desta denominación, xa que o primeiro día da semana considerábase o domingo (como, acontece hoxe en día nos calendarios anglosaxóns). Se seguimos esta lóxica, o domingo é o primeiro día da semana; o luns é, polo tanto, o segundo día (segunda feira); o martes sería o terceiro (terza feira) e así sucesivamente.

Así que, cando escoites segunda feira e non primeira, lembra que o domingo foi, durante moito tempo, o verdadeiro comezo da semana!

Orixe do nome dos días da semana

Luns

Procede de lunae dies, “día da Lúa”. A Lúa era unha divindade importante en moitas culturas antigas e este día estaba dedicado a ela.

Martes

Vén de martis dies, “día de Marte”, o deus romano da guerra.

Mércores

Orixinase en mercurii dies, “día de Mercurio”, o deus do comercio e das comunicacións. Mercurio era tamén considerado o mensaxeiro dos deuses.

Xoves

Deriva de iovis dies, “día de Xúpiter”, o deus supremo do panteón romano, asociado ao raio e ao poder.

Venres

Vén de veneris dies, “día de Venus”, a deusa do amor e da beleza.

Sábado

Procede do hebreo shabbat, que significa “descanso”. Este era o día sagrado do descanso na tradición xudía e posteriormente no cristianismo primitivo.

Domingo

Deriva de Dies Dominicus, “día do Señor” en latín, en referencia á resurrección de Cristo, e por iso foi adoptado como día de descanso na tradición cristiá.

05/05/25

Chaves da Lingua e os debuxos animados

 Se queres que os teus fillos e fillas gocen de debuxos animados en galego, hoxe estás de sorte! A oferta en galego medrou nos últimos anos, grazas ao esforzo de plataformas e proxectos que apostan pola nosa lingua.

Tes aquí unha selección de plataformas e series infantís en galego, ideais para que a cativada se divirta mentres aprende. Ademais, deixámosche a ligazón de onde velas!

Xabarín

Se buscas a maior colección de series e debuxos animados en galego, xabarin.gal é a mellor opción dispoñible. Trátase dun proxecto que ofrece centos de episodios en galego, organizados por franxas de idade para que cada neno poida atopar contidos adaptados ao seu nivel.

Algunhas series do Xabarín Club:

  • Os Bolechas – Un clásico galego para os máis pequenos.
  • Shin Chan – Humor e tolemia con toques de retranca.
  • Doraemon – O gato cósmico favorito de moitos.
  • Dragon Ball en galego – Un referente para xeracións.

Bibopalula

Bibopalula é unha das propostas máis orixinais e didácticas en galego para os máis pequenos. Trátase dunha serie de animación pensada para estimular a imaxinación, a creatividade e o pensamento curioso dos nenos a través de aventuras cheas de cor e dinamismo.


Galego para peques

Galego para peques é un recurso marabilloso para introducir o galego desde as primeiras idades. A través de cancións pegadizas e vídeos educativos, os máis pequenos poden aprender as cores, os números, as formas, os días da semana etc.

Tamén ofrece contidos para aprender a ler e escribir as letras, así como contos animados e vídeos con vocabulario relacionado cos animais, os medios de transporte ou outros temas do seu día a día. Todo en galego e con moita tenrura.


Agalinhas

Agalinhas é o proxecto infantil da AGAL (Associaçom Galega da Língua), unha proposta educativa e cultural que ofrece contidos en galego para que as crianzas aprendan a través da música, historias, poemas e vídeos de diversas temáticas.

A través deste espazo, as nenas e nenos poden explorar a riqueza da nosa lingua e descubrir diferentes culturas e vivencias de todo o mundo, grazas á interconexión entre o galego e o portugués.


Enlace a Chaves da lingua, aquí



Sabías...?

 

29/04/25

En lengua castellana...

 Hai palabras que nacen e morren no singular. Outras, en cambio, só existen en plural. E iso ten un nome.
Na gramática, ás palabras que só se usan no singular chámaselles singularia tantum. Por exemplo: area, auga, tempo, leite, saúde, sono… Son palabras incontables, que non teñen plural natural porque se refiren a cousas que non se poden contar individualmente.
Pola contra, as que só existen en plural, chámanse pluralia tantum e destas fálanos As chaves da lingua.


Que é un pluralia tantum?

Un pluralia tantum (en latín, literalmente ‘só plural’) é unha palabra que non ten forma de singular ou que nunca se usa no singular. Sempre vai acompañada de artigos e adxectivos no plural: as cóxegas, as lentes, os anteollos, uns víveres…

Exemplos de pluralia tantum en galego

En galego hai moitas palabras que non teñen forma de singular e, por tanto, só poden usarse no plural. Velaquí algúns dos exemplos máis curiosos e comúns.

Cóxegas

Ese riso involuntario que nos sae cando nos tocan nos pés, nas costas ou nos xeonllos chámase cóxegas. Nunca se di unha cóxega. Sempre en plural: facer cóxegas, dánme cóxegas, non me fagas máis cóxegas. Ademais, esta palabra ten moitos sinónimos como celigras, cóchegas, coscas ou deligras. Todas elas comparten esa natureza plural.

Andas

No hospital ou en situacións de emerxencia, ás veces levan as persoas feridas en andas, tamén chamadas angarellas ou padiola.

Entrañas

Cando falamos das entrañas, referímonos ás partes internas dun corpo, especialmente dos órganos do ventre. Por exemplo: sentía un medo nas entrañas ou coñecer as entrañas dun problema. É unha palabra que transmite profundidade e intensidade, pero só en plural.

Olleiras

As marcas escuras que aparecen debaixo dos ollos cando durmimos mal chámanse olleiras. Sempre plural: ter olleiras, notáronselle as olleiras.

Ouriños

Outra forma de dicir mexo ou urina, é ouriños. Sempre en plural, mesmo que falemos dunha pequena cantidade: facerse ouriños, analítica dos ouriños…

Maniotas

As maniotas son esa dor que se sente nalgunha parte do corpo despois de facer exercicio físico. Exemplo: De tanto correr onte, hoxe ten maniotas.

Parabéns

É unha das formas máis bonitas de felicitar en galego: parabéns!

Tebras

As tebras son o escuro, a falta de luz. A palabra é sinónima de escuridade ou sombra, pero máis literaria. Por exemplo: andou polas tebras do bosque.

Témporas

As témporas son os períodos que marcan o comezo das estacións: as témporas do Nadal, as témporas de primavera etc.

Víveres

Os víveres son os alimentos ou provisións necesarias para sobrevivir durante un tempo, especialmente en contextos militares, de viaxe ou emerxencia. Por exemplo: levaron víveres para unha semana.

Por que algunhas palabras só existen en plural?

A orixe pode ser semántica (por exemplo, obxectos formados por dúas partes como unhas tesoiras ou uns pantalóns), pero tamén cultural ou idiomática. En moitos casos, herdamos estas formas do latín ou doutras linguas que tamén usan eses termos no plural.

A forma plural transmite a idea de conxunto ou dualidade: algo que se entende como un todo feito de partes. Por iso dicimos os pantalóns (porque teñen dúas pernas) ou as tesoiras (porque teñen dúas follas).

28/04/25

Refráns de abril

 Abril é un mes de contrastes: chove, sae o sol, arrefría, logo quenta… e mentres o tempo cambia de humor, a tradición popular lévanos acompañando séculos cun feixe de refráns que recollen a experiencia da terra e da xente que a traballa. En galego, coma noutras linguas, abril está cheo de ditos que falan do tempo, das colleitas, das esperanzas e dos medos.

Neste artigo de As chaves da lingua recóllense algúns dos refráns máis coñecidos sobre abril en galego.


Refráns sobre a predición do tempo

  • A auga de abril enche o carro e o carril.
  • Abril, augas mil, escoadas por un mandil.
  • Abril e maio son a chave de todo o ano.
  • Abril, se por mal quere vir, nin as portas deixa abrir.
  • Cando abril recacha, aínda a vella queima a racha.
  • Cando abril recacha, queima a vella a maza.
  • En abril cear sen candil.
  • En abril, chuvias ir e chuvias vir.
  • Marzo ventoso e abril chuvioso, sacan o maio florido e fermoso.

Refráns sobre a agricultura

  • Abril, pendoril; maio, engraio; san Xoán, segaio.
  • Abril que non chove deixa ao labrego pobre.
  • Abril quente e mollado, carga o carro e enche o gado.
  • Auga de abril e xiada de maio, herba para todo o ano.
  • Cando chove por San Xorxe, de cen cereixas quedan catorce.
  • Coida de podar en marzo, que o que poda en abril é ruín.

Refráns sobre animais

  • A ovella en Pascua florida está lustrosa e parida.
  • Abril frío e mollado, enche o celeiro e farta o gado.
  • Coas xarapadas de abril, mexa o porco no cubil.
  • Cóbregas en marzo, neves en abril.
  • En abril ronca o porco no cubil.
  • En abril sae o cuco do cubil.
  • Entre marzo e abril, se non ven o cuco quere vir o fin.

04/04/25

Presentado o cartaz do Día do Libro

 O Ministerio de Cultura presenta o cartaz do Día do Libro 2025, cuxo autor é Pep Montserrat, Premio Nacional de Ilustración 2024. Día do Libro 2025. “Leer es comprender. El acto de leer es entendimiento. Leer y comprender es vivir”


Podes decargalo na web do Ministerio

27/03/25

Chaves da lingua

 O latín non é unha lingua morta. De feito, úsalo sen decatarte cada día. Moitas palabras e expresións do latín clásico integráronse no galego e noutras linguas sen cambiaren apenas a súa forma. Desde o ámbito académico ata o día a día, o latín segue presente en locucións que utilizamos sen pensar.

Se algunha vez dixeches currículum vítae, in extremis ou mea culpa, parabéns, acabas de falar latín! Mais sabes realmente que significan estas expresións? Vexamos algunhas das máis usadas e o seu significado.

Que son os latinismos?

Os latinismos son palabras ou expresións que o galego (e outras linguas) herdaron directamente do latín. Moitas mantiveron a súa forma orixinal, sobre todo en ámbitos como o dereito, a medicina, a ciencia ou a filosofía.

O galego conservou moitos latinismos crudos porque en determinados contextos dánlle máis precisión e formalidade ao discurso. Outros, pola súa extensión no uso, xa forman parte da lingua cotiá.

Latinismos en galego e o seu significado

O latín da vida cotiá

Sen te decatares, empregas expresións latinas en conversas do teu día a día.

  • Álter ego → Persoa en quen outra confía plenamente, podendo representala sen restricións. Ex.: Co tempo, converteuse no álter ego do presidente da compañía.
  • Ex professo → Cun único propósito ou a propósito. Ex.: Veu desde o estranxeiro ex professo para asistir á cerimonia. Deixei ex professo este tema para o final.
  • In extremis → No último momento, nunha situación límite. Ex.: Salvárono in extremis.
  • Ipso facto → De inmediato, sen demora. Ex.: Necesito que mo envíes ipso facto.
  • Motu proprio → Por iniciativa propia, sen que ninguén o pida. Ex.: Decidiu dimitir motu proprio.
  • Mea culpa → Por culpa miña. Ex.: O equipo recoñeceu o erro e entoou o seu mea culpa.
  • Grosso modo → A grandes trazos, sen entrar en detalles. Ex.: Grosso modo, esa é a idea principal.
  • Modus vivendi → Forma de vivir ou estilo de vida. Ex.: O seu modus vivendi baséase en viaxar e traballar en remoto.

O latín da vida académica e profesional

Algunhas expresións latinas mantivéronse na linguaxe formal, sobre todo en ámbitos como o ensino, a ciencia ou a burocracia:

  • Alma máter → A universidade ou institución que formou a unha persoa. Ex.: A UDC foi a miña alma máter.
  • Currículum vítae → A traxectoria profesional dunha persoa. Ex.: Envíanos o teu currículum vítae.
  • Ex aequo → Con igual mérito.Ex.: O primeiro premio foi concedido ex aequo a dúas poetas.
  • Honoris causa → Un título concedido a alguén polos seus méritos, sen necesidade de cumprir os requisitos académicos habituais. Ex.: Nomeárono doutor honoris causa.
  • Lapsus cálami → Erro cometido ao escribir. Ex.: A présa con que se escribiu o texto xustifica os lapsus cálami que se observaban na súa redacción.
  • Lapsus línguae → Equivocación ao falar. Ex.: O conferenciante rectificou e pediu desculpas polo inoportuno lapsus línguae que cometera.
  • Per cápita → Por cabeza, por persoa. Ex.: O consumo de leite per cápita reduciuse nos últimos anos.

O latín do dereito e da retórica

O dereito e a argumentación seguen cheos de expresións latinas que dan rigor ao discurso. Quizais algunha vez escoitaches estas:

  • Ad hoc → A propósito, para un fin determinado. Ex.: Creouse unha comisión ad hoc. Tamén pode usarse como adxectivo para indicar que algo é moi apropiado. Ex.: Sempre ten a resposta ad hoc.
  • Ad hóminem → Argumento que ataca á persoa en lugar da súa opinión. Ex.: Non se debe caer en falacias ad hóminem nun debate.
  • In medias res → No medio do asunto. Ex.: O relato comeza in medias res.
  • Mutatis mutandis → Aplicando os cambios necesarios. Ex.: Esta regra pode aplicarse, mutatis mutandis, a outras situacións.
  • Per se → En si mesmo, pola súa propia natureza. Ex.: O problema non é o imposto per se, senón a súa aplicación.
  • Ex cáthedra → Falar con autoridade absoluta, sen admitir discusión. Ex.: Sempre opina ex cáthedra, coma se fose infalible.

O latín da medicina e da ciencia

A ciencia e a medicina conservan moitos termos en latín, especialmente para describir procedementos e estudos:

  • In vitro → Experimentos feitos nun medio artificial, fóra dun ser vivo. Ex.: A fecundación in vitro permitiu a moitas familias ter fillos.
  • In vivo → Experimentos realizados en organismos vivos. Ex.: Fixeron probas in vivo para comprobar a eficacia da vacina.

Conclusión: o latín vive no galego

O latín segue presente na nosa lingua moito máis do que pensamos. A súa pegada mantense en expresións técnicas, xurídicas, científicas e cotiás. Agora que xa sabes que falas latín sen sabelo, fíxate ben nos teus discursos e verás como estas locucións aparecen máis veces do que imaxinas!

E ti, cal destas expresións usas máis a miúdo? Déixamo nos comentarios!

25/03/25

As chaves da lingua

 

Palabras agudas

As palabras agudas, tamén chamadas oxítonas nalgúns manuais, acentúanse cando teñen dúas ou máis sílabas e rematan en vogal, -n, -s ou –ns.

Exemplos: café, avó, calcetín, mazás, pantalóns…

Ollo! As palabras agudas non se acentúan cando acaban de ditongo decrecente seguido ou non de –n ou –s.

Exemplo: ademais, bailou, viviu, caracois…

Tampouco se acentúan as palabras monosílabas, a non ser que leven acento diacrítico.

Palabras graves

As palabras graves, tamén chamadas paroxítonas, acentúanse cando rematan nunha consoante distinta a –n, -s, –ns ou en ditongo decrecente.

Exemplos: difícil, túnel, carácter…

Ollo! En galego, os adverbios rematados en –mente non se acentúan, xa que se consideran palabras graves rematadas en vogal. Exemplo: facilmente, practicamente, axilmente…

Palabras esdrúxulas

As palabras esdrúxulas, tamén chamadas proparoxítonas, acentúanse todas.

Exemplos: árbore, teléfono, lámpada, collíchelo, tróuxoo…

Por influencia do castelán, ás veces, pensamos que certas palabras non son esdrúxulas cando realmente si o son como, por exemplo, aeróstato, alvéolo, bronquíolo, cardíaco, dínamo…

Neste artigo poderás descubrir palabras esdrúxulas en galego que non sabías que o eran.

Podes entrar na páxina de As chaves da lingua neste enlace

Compromisos

Sempre que for posible, neste blog informaremos da autoría de textos, fotos e demais material audiovisual, que en todo caso é empregado con finalidade educativa e sen lucro. Se houber algo suxeito a dereitos de autor ou outras restricións, por favor, facédenolo saber para retirármolo o antes posible.
Por outro lado, os autores do blog non son responsables dos comentarios que os lectores poidan enviar. Todos aqueles comentarios obscenos, ofensivos contra persoas, crenzas ou ideas, ou contrarios á Lei serán eliminados en canto teñamos coñecemento deles.
Avísanos para axudarnos a cumprir estes compromisos.