O oso polar resulta fundamental para o equilibrio biolóxico e constitúe un indicador da saúde do Ártico e do ecosistema mariño mundial.
O quecemento global e a retracción do xeo eliminan as súas plataformas de caza. O dexeo prematuro provoca escaseza de alimento e compromete a supervivencia da especie.
Galicia sempre mirou ao ceo. Durante séculos, a nosa xente viviu pendente dos ventos: os mariñeiros escrutaban o horizonte antes de facerse ao mar, os labregos estudaban as nubes para decidir cando sementar ou segar e as avoas sabían que vento traía chuvia e cal anunciaba sol.
Este coñecemento transmitíase de xeración en xeración a través das palabras. Hoxe, moitos destes nomes están a esmorecerse. Vivimos en casas illadas, consultamos aplicacións meteorolóxicas e case xa non precisamos ler os sinais do ceo. Mais recuperar este vocabulario é recuperar unha parte importante da nosa cultura, un saber que conecta a lingua coa terra, co mar e coa vida de quen nos precedeu, como nos ensina este artigo de As Chaves da Lingua.
Vento suave. Sinónimos: aura, brisa, hálito.
Á tardiña, unha airexa fresca entraba pola ventá da cociña.
Vento frío procedente do norte, característico dos meses de febreiro e marzo.
A cadeleira facía tremelicar aos rapaces que xogaban no adro.
Aire frío e cortante que baixa do norte. Sinónimos: corisco, escarabana, xeeiro.
Co calistro, nin as vacas querían saír da corte.
Vento frío do norte.
Cerzo na vara, auga na cara.
Vento que sopra con forza do nordeste.
Coa nordestada, o mar embraveceuse en poucas horas.
Vento forte do norte.
A nortada obrigou os pescadores a abeirarse no porto.
Vento procedente do sur ou do suroeste.
Co ávrego, a calor facíase máis pesada.
Vento cálido e seco que chega desde o Sahara.
O siroco deixaba unha capa de area fina sobre os coches.
Vento suave do sueste, máis temperado que os do norte.
O soán encheu a tarde dunha calma agradable.
Vento forte do sur.
A surada levouno ata o porto en menos tempo do esperado.
Vento vigoroso que sopra desde o leste.
A lestada levantou as tellas do palleiro.
Vento que se despraza desde o leste.
Co levante, sabían que viría chuvia antes do anoitecer.
Vento que vén do oeste.
O poñente trouxo as primeiras nubes da tarde.
Vento moi forte de entre o oeste e o noroeste, que ocasiona fortes temporais na costa do Cantábrico.
A galerna pillou aos mariñeiros lonxe da costa.
Vento frío e seco.
Ao solpor comezou a soprar un carbeso que facía tremelicar a calquera.
Vento xélido e seco. Sinónimo: sieiro.
Saíronlle degresas nos beizos por mor da guilsa.
Vento que sopra lateralmente.
O vento travesío facía difícil camiñar pola ponte.
Ventada forte acompañada de chuvia intensa.
A zarracina obrigounos a parar a marcha.
Vento constante que sopra entre os trópicos, do nordeste ao suroeste no hemisferio norte.
Os veleiros aproveitaban os alisios para cruzaren o Atlántico.
Algúns nomes de ventos só se empregan na linguaxe poética ou en textos literarios, mais forman parte do noso patrimonio léxico e convocan imaxes evocadoras.
Brisa suave e refrescante. Sinónimos: airexa, brisa, hálito.
Camiñaba pola beiramar, gozando da aura vespertina.
Vento que sopra do sur. Sinónimo: noto.
O austro arrastraba po do deserto ata as nosas terras.
Vento do norte. Sinónimo: aquilón.
O bóreas trouxo consigo a primeira xeada do ano.
Vento suave e apracible procedente do oeste.
O favonio de xuño alentaba os lenzos tendidos no patio.
Coñecer estes nomes non é só cuestión de vocabulario. É comprender como a nosa xente interpretaba o tempo, como se protexía da inclemencia e como aproveitaba as correntes para navegar ou secar a colleita. Cada vento conta unha parte da nosa historia.
 |
| (a Rosalía dos 2000) |
 |
| (a Rosalía xaponesa) |
Primeira parte:
 |
| (a desesperación e a inxustiza) |
(Sóavos? O ataque salvaxe e inxustificado contra a muller inocente e indefensa á que deixan abandonada e devastada por todo o que lle arrebataron)
 |
| (a impotencia e a rabia) |
 |
| (a ira e a xustiza) |
(Explosión de violencia, explicación breve, pero que non ofrece dúbidas sobre o sucedido e o alivio que sente a protagonista despois de ter posto fin ás vidas daqueles que destrozaron a súa. FIN.)
E con isto, aquí finalizaría a película con algunha canción pegadiza se Rosalía fose Tarantino, pero no seu caso podemos fundir a negro e reflexionar sobre varios dos conceptos que fan que este poema sexa basicamente un exemplo de temática social que hoxe marcaría un posicionamento político é ético moi claro, que podemos observar desde varios puntos de vista como o feminismo ou a loita de clase.
A inxustiza, neste caso exercida por persoas poderosas (fama de honrados na vila) contra os máis débiles, encuberta pola hipocresía dos bos costumes da xente de ben, que funcionan como un mecanismo de control social.
A indefensión dos débiles e o abandono que perciben por parte da sociedade (vendeume a xusticia), o que supón unha ruptura implícita do contrato social, que finalmente provoca unha liberación respecto das obrigas do mesmo.
O desafío ás normas, como consecuencia da desafección social daqueles que se senten maltratados e desamparados e que acaba traendo que a xustiza se administre de forma brutal e directa (dun golpe, ¡dun soio!, deixeinos sen vida) como último recurso de desesperación (cal loba doente ou ferida).
En fin, que por moito que nos venda a industria cultural, xa vedes que con buscar nas bibliotecas e ler un pouco, podemos comprobar que se non estaba todo inventado vai moito tempo, posiblemente alguén xa tiña pensado en moitas das cousas que se nos venden como o cumio da orixinalidade e a inspiración artística.
Feliz Día de Rosalía!
Nota: O poema "A xusticia pola man" está recollido en "Follas novas" (1880). As ilustracións forman parte da novela gráfica "Rosalía oculta" (2023) de Paula Mayor.
 |
| Peliqueiros de Laza (Ourense) hai un século |
Nacido en 1928 en Vigo, foi licenciado en 1953 pola Universidade Complutense e doutor pola de Salamanca coa tese Lengua y estilo de Curros Enríquez en su poesía gallega (1966); exerceu a docencia no ensino medio en centros de Santiago de Compostela e Palencia, e no Lucus Augusti entre 1960 e 1976. Posteriormente, foi profesor titular de Literatura Española no Colexio Universitario de Vigo e, a partir de 1989, de Literatura Galega xa na Faculdade de Filoloxía de Compostela, onde gañou por oposición a cátedra de Literatura Galega (1991).
Centro dos seus estudos foi a lingua galega, á que dedicou un dos seus libros de maior repercusión: Informe -dramático- sobre la lengua gallega (1973), ensaio en que denunciaba a represión do seu uso e agoiraba un futuro sombrío para a lingua galega. O informe completaba estudos anteriores: O porvir da lingua galega (1968) e O que cómpre saber da lingua galega (1969).
Militante do Partido Comunista na clandestinidade desde 1962, desa óptica naceron obras como obras como Os escritores galegos ante a Guerra Civil Española (2007), Intelectuais marxistas e militantes comunistas en Galicia (1926-2006) (2007) ou Castelao na Unión Soviética en 1938. Filocomunismo e prosovietismo de Castelao nos anos da Guerra Civil (2012).
Defensor de que a lingua galega era tan digna como calquera outra, pois nela escribiran Rosalía de Castro, Eduardo Pondal, o vangardista Manuel Antonio ou Celso Emilio Ferreiro, investigador da cultura galega exiliada na obra de Luís Seoane ou Lorenzo Varela, director da editorial AKAL, foi nomeado en 2025 Fillo Adoptivo de Lugo, cidade á que estivo vinculado moitos anos.
Máis, aquí
Das festas que celebramos ao longo do ano, e celebramos unhas poucas, o Entroido é a máis desenfadada e desenfreada de todas. Nas versións máis ancestrais das súas orixes, formaría parte dos ritos vinculados ao inverno, concretamente á fin do frío máis rigoroso e á chegada da época propia para sementar e, segundo isto, a finalidade das máscaras sería a de espantar os malos espíritos das colleitas.
E é que o máis típico do Entroido, deixando á parte as comidas, é andar de carauta posta, chocallando e trangallando, é dicir, correndo o Entroido, procurando que non che caian uns lategazos ou unha presa de formigas. No Entroido permítese todo, menos pasar del.
Con tanta mascarada non resulta doado sabermos quen é quen. Daquela, neste setestrelo, os de Portal das Palabras danlles un repaso a algúns dos personaxes máis recoñecidos do noso Entroido: pantallas, charrúa, meco...
Só tes que facer clic, aquí
Neste artigo de As chaves da Lingua imos explorar os nomes das constelacións máis importantes en galego.
As doce constelacións do zodíaco, que marcan o camiño aparente do Sol ao longo do ano, teñen os seus nomes propios en galego.
As doce constelacións do zodíaco, que marcan o camiño aparente do Sol ao longo do ano, teñen os seus nomes propios en galego: Carneiro, Touro, Xemelgos, Cangrexo, León, Virxe, Balanza, Escorpión, Arqueiro, Capricornio, Augadeiro e Peixes .
Descubre o teu signo zodiacal en galego
Se queres saber que signo do zodíaco es segundo a túa data de nacemento, consulta o noso artigo sobre os 12 signos do zodíaco en galego, onde atoparás información detallada sobre cada signo, as súas datas exactas e as variantes en galego. Así poderás dicir “Eu son carneiro” ou “O meu signo é Balanza” na nosa lingua.
A Osa Maior é unha constelación boreal de sete estrelas moi brillantes que ten forma de carro. É unha das constelacións máis recoñecibles do ceo nocturno e visible durante todo o ano no hemisferio norte. En galego tamén se coñece como Carro das Estrelas ou Carro Grande pola súa forma característica.
A Osa Menor é unha constelación boreal de sete estrelas menos brillantes que as da Osa Maior. Unha das súas estrelas é a Polar (estrela do Norte), que marca o norte xeográfico. Popularmente tamén se chama Carriño ou Carro Pequeno en contraposición á Osa Maior.
O Setestrelo é un grupo de sete estrelas pertencentes á constelación do Touro que destacan sobre as demais. En astronomía coñécese como Pléiades e é un dos cúmulos estelares máis famosos e facilmente visibles a simple vista. O nome galego fai referencia ás sete estrelas principais que se poden ver sen necesidade de telescopio.
Centauro é unha constelación extensa situada no hemisferio celeste austral. É a novena constelación máis grande do ceo e contén Alpha Centauri, o sistema estelar máis próximo ao noso Sol.
Alción é a estrela máis brillante das Pléiades (Setestrelo), situada na constelación de Touro.
En decembro de 2019, a Unión Astronómica Internacional aprobou que a estrela HD 149143 pasase a chamarse oficialmente ‘Rosaliadecastro’ e o seu exoplaneta ‘Riosar’, en homenaxe á escritora galega e ao río que atravesa Santiago de Compostela.
A estrela Rosalía de Castro é unha anana amarela semellante ao Sol situada a 240 anos luz da Terra na constelación de Ofiúco. Ten unha magnitude de 7,89, o cal a converte nun obxecto visible con prismáticos en ceos escuros.
O exoplaneta Río Sar (HD 149143 b) foi descuberto en 2005. Trátase dun xigante gasoso lixeiramente maior que Xúpiter que orbita moi preto da súa estrela, a só oito millóns de quilómetros de distancia. Tarda só 4,1 días en dar unha volta completa arredor dela.
.jpg)
