19/11/26

Méndez Ferrín: "Señoras do pasado"

 Mon prince on a les dam's du temps jadis qu'on peut

                                                Georges Brassens

E quíxenvos moi tristemente a todas
as que forades rapidamente eu (un pouco).
Unha luz nos lugares do estremecemento
e tardes coma rodas de bronce, interminábeis.
Poderosas mañás de rexurdimento e ollos no chan, de amor obtido.
E quíxenvos moi escasamente a todas
porque nas regandixas de eu caben ourizos e sufrir é amor
e nada para o tempo que destrúe os ourizos.
E quíxenvos (queréndome) coma un río que fose
dos meus ollos a vós, as tidas e perdidas,
limítrofes do amor, esquencidas para sempre.
E quíxenvos autente, e case non vos quixen
entre tanto artefacto, construción, mala pedra,
que nos ten envisgados
nas cousas, coma lentos navíos que mainamente esvaran.
Chamo por vosoutras, nomes apenas tatuados
no baleiro e no fume, e reclamo ese espacio
que deixáchedes e que cecais é globo (de lume e desespero).


Señoras do pasado, damas investigadas a través dos ensoños
sobre cabalos nidios, inmóbiles no outono de antano,
sen bris mesmo,
merci por un crepúsculo, ou acaso algún beixo,
ou polos poderosos erguementos do sangue,
ou por sorrisos líquidos a carón da magnolia.

Quíxenvos lenemente, e mesmamente fúchedes
capaces da captura dun anaco de sombra de min,
e fiquei menos.

Inútil esta ollada por derriba do tempo que me outorga silencio,
escamas, arruínas, borralla, meus ronseis.
Quíxenvos fuxidío, oh amigas de antonte,
meu espantoso espello neste solpor que vence.


Con pólvora e magnolias

Falece Xosé Luis Méndez Ferrín



Xosé Luís Méndez Ferrín faleceu onte aos 88 anos. Escritor, autor central da literatura contemporánea galega en moi diversos xéneros, profesor, poeta e militante nacionalista encarcerado.

Naceu en Ourense en 1938 e a súa infancia localizouse entre o domicilio familiar en Ourense e a casa paterna en Vilanova dos Infantes, en Celanova. En 1949 trasladouse coa familia a Pontevedra, onde rematou os estudos medios. En 1955 principiou os estudos de Filosofía e Letras en Santiago de Compostela e en 1957 publicou o seu primeiro poemario, Voce na néboa. Segue en Madrid os estudos de Filoloxía Románica, na especialidade de español. Alí funda con Reimundo Patiño, Ramón Lorenzo, Bernardino Graña e Xosé Fernández Ferreiro o grupo Brais Pinto, e ao rematar a carreira exerce como profesor no Colexio Fingoi de Lugo até obter a cátedra de Lingua e Literatura Española no Instituto Santa Irene de Vigo en 1965, onde permaneceu até se xubilar. 

Autor de libros de poesía, relatos, novela, teatro, artigos xornalísticos, ensaio filolóxico e literario, con obras como Os corvos, a figueira e a fouce de ouro, Retorno a Tagen Ata, Antón e os inocentes, Amor de Artur, Poesía enteira de Heriberto Bens, De Pondal a Novoneyra, Percival e outras historias,O crepúsculo e as formigas, Arrabaldo do norte, Elipsis e outras sombras, Arnoia, Arnoia, Bretaña Esmeraldina e, principalmente, Con pólvora e magnolias (1976), renovación e cumio da lírica galega dos 70.


Un castelanismo moi común


 En galego hai moitos verbos que, por influencia do castelán, se empregan incorrectamente coa forma pronominal, é dicir, engadímoslles un pronome reflexivo (me, te, se…) que non lles corresponde. 

Son erros tan frecuentes que a miúdo pasan desapercibidos, mais convén coñecelos con axuda de As Chaves da lingua para falar e escribir cun galego máis coidado.

En que consiste o erro?

Un verbo reflexivo é aquel en que a acción recae sobre quen a fai (chamarse, coñecerse). O problema xorde cando lle engadimos ese pronome a verbos que non o precisan, simplemente porque en castelán se usa.

Así, en galego é incorrecto dicir:

*Xoán rompeuse unha perna.

E o correcto é:

Xoán rompeu unha perna.

Verbos que non admiten forma pronominal

Estes son algúns dos verbos que en galego non se usan con pronome reflexivo:

abrandar, adormecer, afrouxar, almorzar, apurar, atrasar, baixar, caer, calar, cargar, casar, cicatrizar, coller, comer, curar, deixar, demorar, desfondar, desinchar, dislocar, empachar, enfermar, escapar, escordar, esperar, espertar, estreitar, fracturar, inchar, incrementar, marchar, merendar, morrer, parar, podrecer, quedar, rachar, rebentar, recordar, rir, romper, sentar, sorrir, terminar, tropezar, xogar…

Exemplos de uso

Fíxate en como cambia cada frase:

INCORRECTOCORRECTO
*O meu avó enfermouse o inverno pasado.O meu avó enfermou o inverno pasado.
*Cando se riu, espertouse o bebé.Cando riu, espertou o bebé.
*Quedouse na casa toda a fin de semana.Quedou na casa toda a fin de semana.
*Baixeime da escada e escordeime o xeonllo.Baixei da escada e escordei o xeonllo.

17/11/26

Cianotipia na biblioteca

 De que estamos a falar?

Unha técnica fotográfica artesanal do século XIX que produce unhas imaxes dun ton azulado moi característico, azul de Prusia para ser exactos, mediante o uso da luz ultravioleta.


Se queredes participar e aprender como funciona, apuntádevos na biblioteca nos recreos ata o mércores 25, e o xoves 26 poderedes descubrir nos recreos esta peculiar forma de crear imaxes.


12/11/26

Refraneiro de novembro

Novembro é o mes en que a natureza se recolle: as follas caen, as noites fanse longas e o frío comeza a facer presenza de verdade. O mundo rural galego tiña ben marcadas estas datas no calendario e, por iso, xurdiron tantos refráns que falan da choiva, da matanza, das colleitas que rematan e do inverno que se achega.

Neste artigo de As chaves da lingua recóllense algúns refráns galegos de novembro que nos amosan como a lingua e a sabedoría popular se entrelazan co paso das estacións.

Refráns galegos de novembro

Refráns sobre a predición do tempo

  • Ata san Martiño, pan e viño. De san Martiño adiante, fame e frío.
  • Cando Santos acaba, o inverno empeza.
  • De Santos a Nadal é o inverno natural.
  • Desde Santos a Nadal é inverno caroal.
  • O verán de san Martiño dura mentres o can lambe o fuciño.
  • Polo san Martiño, trompos ao camiño.
  • Polo san Martiño, trompos ao camiño, e polo santo Amaro, trompos ao tellado.
  • Por Santos, nevan os campos.

Refráns sobre a agricultura

  • Castañas, noces e viño fan a ledicia de san Martiño.
  • Despois de san Martiño, deixa a auga e bebe o viño.
  • Horta de san Martiño mantén ao dono e mais o veciño.
  • O que queira ter bo alliño, que o semente polo san Martiño.
  • San Xoán garda a chave do pan, san Martiño a do viño e santo Andrés a do porquiño.

Refráns sobre animais

  • A cada porco lle chega o seu san Martiño.
  • No mes dos mortos mata os teus porcos.
  • Non hai cocho bo nin ruín que non lle chegue o seu Sanmartín.

Refráns sobre santos

  • Bendito mes, que empeza con Santos e acaba con santo Andrés.
  • San Simón proba o viño e o porco san Martiño.
  • San Xoán come pan e santo Andresiño touciño.

 

09/11/26

Comera ou comese?

En galego, comera e comese non significan o mesmo nin se poden empregar indistintamente, como nos explican desde As Chaves da Lingua.

A forma comera pertence ao antepretérito de indicativo, mentres que comese pertence ao pretérito de subxuntivo.

A confusión entre ambas as formas é frecuente, especialmente pola influencia do castelán, onde as formas en –ra e –se poden funcionar como pretérito de subxuntivo: comiera e comiese.


En galego non funciona así. Fíxate nesta diferenza:

Díxome que xa comera.
Quería que comese con eles.

Na primeira oración falamos dun feito anterior a outro feito pasado. Na segunda, dunha acción desexada ou hipotética.

Imos velo con máis detalle.

Cando se usa o antepretérito do indicativo en galego?

O antepretérito de indicativo expresa normalmente unha acción pasada que ocorreu antes doutra acción tamén pasada.

Algúns exemplos:

Pensei que xa leras o libro. → Primeiro liches o libro e, posteriormente, eu pensei niso.
Cando me chamaches, xa comprara o pan. → Primeiro comprei o pan e despois chamáchesme.

Formas do antepretérito do indicativo en galego

AMARCOMERVIVIR
amara
amaras
amara
amaramos
amarades
amaran
comera
comeras
comera
comeramos
comerades
comeran
vivira
viviras
vivira
viviramos
vivirades
viviran

Ollo! Cómpre reparar nun detalle importante: amaramos, comeramos e viviramos non levan acento gráfico.

Outros valores do antepretérito do indicativo

Alén de expresar unha acción anterior a outra acción pasada, o antepretérito de indicativo pode ter outros valores.

  • Valor hipotético no futuro desde o pasado: expresa unha acción futura vista desde un momento pasado.

Díxome que mercara uns libros o mes seguinte.

  • Valor desiderativo: emprégase para expresar un desexo en construcións exclamativas.

Quen me dera!

  • Valor imperativo desde o pasado: úsase para expresar un reproche ou mandato referido ao pasado.

Se non querías suspender, estudaras!

  • Valor de cortesía: emprégase para suavizar unha petición ou expresar un desexo de maneira máis cortés, especialmente co verbo querer.

Quixera falar con vostede.

Cando se usa o pretérito do subxuntivo en galego?

O pretérito de subxuntivo emprégase cando presentamos unha acción como desexada, hipotética, posible, dubidosa ou dependente doutra acción.

Por exemplo:

Quixo que o acompañase.

A acción de acompañalo non se presenta como un feito afirmado, senón como aquilo que outra persoa quería que sucedese.

Outros exemplos:

Pediume que lle fixese un favor.
Non esperaba que chegases tan cedo.
Oxalá fose piloto!

Formas do pretérito do subxuntivo en galego

AMARCOMERVIVIR
amase
amases
amase
amásemos
amásedes
amasen
comese
comeses
comese
comésemos
comésedes
comesen
vivise
vivises
vivise
vivísemos
vivísedes
vivisen

Outros valores do pretérito do subxuntivo

O pretérito de subxuntivo tamén ten os seguintes valores:

  • Valor de posterioridade desde o pasado: Pediume que lle fixese un favor.
  • Valor desiderativo: Oxalá me tocase a lotaría.

A diferenza entre comera e comese

A mellor maneira de entendela é comparando exemplos.

  • Comera presenta normalmente unha acción como un feito anterior a outro feito pasado:

Cando chegamos ao restaurante, Xoán xa comera. → É dicir, Xoán comeu antes de nós chegarmos.

  • Comese, pola contra, presenta a acción como desexada, hipotética ou dependente doutra:

Querían que Xoán comese con eles. → Non afirmamos que Xoán comeu. Indicamos aquilo que querían que fixese.

Outro exemplo:

  • Sabía que Marta xa chegara. → A chegada de Marta preséntase como un feito.
  • Dubidaba que Marta chegase a tempo. → A chegada non se presenta como segura, senón como dubidosa.

Un erro frecuente pola influencia do castelán

Aquí aparece unha das diferenzas importantes entre galego e castelán.

En castelán podemos dicir:En galego dicimos:
Si tuviera tiempo, iría.
Si tuviese tiempo, iría.
Se tivese tempo, iría.

As formas galegas rematada en -ra son, fundamentalmente, formas do indicativo. Para expresar estas hipóteses debemos empregar as formas en -se.

Un truco para non confundilos

Hai unha maneira moi sinxela de distinguir estas dúas formas:

  • Se falamos de algo que realmente sucedeu, empregamos o antepretérito de indicativo: Cando chegamos, Marta xa marchara.
  • Se hai dúbida, hipótese, desexo ou non podemos asegurar que a acción chegase a producirse, empregamos o pretérito de subxuntivo: Dubidaba que Marta marchase tan cedo.

 

05/11/26

Novamente, os pronomes de segunda persoa

Identificar correctamente os pronomes te e che é unha das dúbidas máis recorrentes entre neofalantes e estudantes de galego. A diferenza parece pequena, pero cambia o sentido das oracións. A maioría dos erros aparecen porque o castelán usa o “te” para todo, mentres que o galego mantén unha distinción clara entre o complemento directo (te) e o complemento indirecto (che).

A boa noticia é que esta diferenza é doada de dominar se coñeces dous principios básicos e un par de trucos fiables. Neste artigo de As chaves da Lingua explícanche como funcionan e como aplicar estes pronomes en calquera frase real.

Cando se utiliza o pronome te en galego?

Usamos o pronome te cando actúa como complemento directo, é dicir, cando a acción do verbo recae directamente sobre ti. Dáse con verbos transitivos e nas oracións que se poden pasar a pasiva o pronome te convértese no suxeito paciente (ti).

Voz activa: Vinte na cafetería
Voz pasiva: Ti fuches visto na cafetería.

O pronome te utilízase cando ten a función de CD, propio dos verbos transitivos, xa que alude ao ser ou ao obxecto sobre o que recae a acción verbal.

Cando se utiliza o pronome che en galego? 

Empregamos o pronome che cando funciona como complemento indirecto, é dicir, cando indica o destinatario, beneficiario ou prexudicado da acción verbal. Exemplos:

Díxenche a verdade.
Compreiche unhas lambonadas.
Púxenche un café na mesa.

Aquí, a acción do verbo non recae directamente sobre ti, senón que ti recibes algo: a verdade, as lambonadas, o café.

Truco para saber diferencialos

Un truco moi rápido para diferenciarmos os pronomes te e che é substituír eses pronomes de segunda persoa polos de terceira. 

Se podemos cambiar o pronome te por o/lo/no ou a/la/na, quere dicir que o pronome vai ser de CD. Polo tanto, temos que poñer te e non che.

Saudeite onte pola rúa / Saudeino onte pola rúa.

Chameite por teléfono / Chameina por teléfono.

Se podemos substituílo por un lle, significa que é un pronome de CI e que debemos utilizar o che.

Lévoche mañá os apuntamentos / Lévolle mañá os apuntamentos.

Collinche as entradas do concerto / Collinlle as entradas do concerto.

Se ao cambiarmos o pronome te por un o/lo/no ou a/la/na e a frase non ten sentido, quere dicir que non é CD, senón CI. Neste caso, se mudamos o te por un lle e a frase ten sentido, quere dicir que o pronome é de CI.

Escribinte unha carta → Escribino unha carta ❌

Escribinche unha carta → Escribinlle unha carta ✅

En resumo, o pronome te (CD) podémolo substituír por un o/lo/no ou a/la/na e o pronome che podémolo substituír por un lle.

Compromisos

Sempre que for posible, neste blog informaremos da autoría de textos, fotos e demais material audiovisual, que en todo caso é empregado con finalidade educativa e sen lucro. Se houber algo suxeito a dereitos de autor ou outras restricións, por favor, facédenolo saber para retirármolo o antes posible.
Por outro lado, os autores do blog non son responsables dos comentarios que os lectores poidan enviar. Todos aqueles comentarios obscenos, ofensivos contra persoas, crenzas ou ideas, ou contrarios á Lei serán eliminados en canto teñamos coñecemento deles.
Avísanos para axudarnos a cumprir estes compromisos.