Pronomes galegos: As Chaves da Lingua ao rescate!

 Os pronomes átonos son unha das bases para escribir e falar con naturalidade. Están en todas partes: en conversas, en textos, en mensaxes do día a día. E, aínda así, son un dos puntos onde máis erros se cometen.

Se os dominas, o teu galego sobe de nivel de forma inmediata.

Que son os pronomes átonos?

Son pronomes que non teñen acento propio e non poden aparecer sós. Van sempre ligados ao verbo.

Poden colocarse:

Antes do verbo → proclíticos
Despois do verbo → enclíticos

Exemplos:

Díxome a verdade (posición enclítica)
Non me contou nada (posición proclítica)

Se queres entender ben cando van antes ou despois do verbo, tes aquí unha guía completa sobre a colocación dos pronomes en galego.

Formas do pronome átono

Os pronomes átonos cambian segundo a función que cumpren na oración. Non é o mesmo substituír algo que recibir algo.

Hai dúas funcións básicas:

Complemento indirecto (CI) → responde a a quen? (indica destinatario ou beneficiario)
Complemento directo (CD) → responde a que? ou a quen?

Formas pronome átono como complemento indirecto

Formas pronome átono como complemento indirecto
1ª persoa (singular)	me
2ª persoa (singular)	che
3ª persoa (singular)	lle
1ª persoa (plural)	nos
2ª persoa (plural)	vos
3ª persoa (plural)	lles

Formas pronome átono como complemento directo

Formas pronome átono como complemento directo
1ª persoa (singular)	me
2ª persoa (singular)	te
3ª persoa (singular)	o / lo / no / a / la / na
1ª persoa (plural)	nos
2ª persoa (plural)	vos
3ª persoa (plural)	os / los / nos / as / las / nas

Erro típico: confundir te e che.
Se aínda dubidas, revisa este artigo con trucos para diferenciar entre te e che en galego.

Escritura do pronome de 3ª persoa

En galego, cando o pronome directo de terceira persoa (o/lo/no/a/la/na) vai despois dun verbo en forma afirmativa, modifícase para encaixar ben foneticamente. Estas son as tres regras principais:

• Verbo remata en vogal ou -n

Usamos: -o / -a / -os / -as

Merco o pantalón → Mércoo
Trouxo a axenda → Tróuxoa
Vexo o can → Véxoo
Mercaron as entradas → Mercáronas

• Verbo remata en -r ou -s

Desaparece esa consoante e engádese: -lo / -la / -los / -las

Comprar + o → compralo
Buscar + a → buscala
Comes + os → cómelos

• Verbo remata en ditongo

Engádese: -no / -na / -nos / -nas

Comeu + o → comeuno
Paguei + as → pagueinas

Contraccións dos pronomes átonos

En galego, cando un verbo leva dous pronomes persoais átonos seguidos, un de complemento indirecto (CI) e outro de complemento directo (CD), combínanse nunha soa palabra. A isto chámaselle contracción pronominal.

Na seguinte táboa, amósanse as contraccións das formas dos pronomes de complemento indirecto (CI) coas de complemento directo (CD).

PRONOMES DE CI	PRONOMES DE CD				PRONOMES DE CI	PRONOMES DE CD
	O	A	OS	AS		O	A	OS	AS
ME	mo	ma	mos	mas	NOS	nolo	nola	nolos	nolas
CHE	cho	cha	chos	chas	VOS	volo	vola	volos	volas
LLE	llo	lla	llos	llas	LLES	llelo	llela	llelos	llelas

Exemplos:

Dámo → Dá + me + o → Dámo
Contámoscho → Contamos + che + o → Contámoscho
Envióunolo → Enviou + nos + o → Envióunolo
Ofreceullas → Ofreceu + lle + as → Ofreceullas

Practica!

Entrando neste enlace, ao final da páxina de As Chaves da Lingua, podes practicar o aprendido.

Menos coches, máis vida nas nosas cidades

De festas e calendarios

Hoxe é un día de alegría para o alumnado do centro, chegan as vacacións de Semana Santa. Unha festividade católica sen data fixa, o que constitúe unha anomalía estando acostumados ao santoral, no que cada santo, mártir, virxe ou beato ten un día concreto sinalado.

Entón, a que se debe este baile de datas que tanto desconcerta e tanto incordia a profesores e demais xente que ten que organizar calendarios como o escolar?

Subamos na nosa máquina do tempo, que para iso somos unha biblioteca e podemos dispor de recursos pouco usuais e fantasiosos ata onde a nosa imaxinación nos leve, e viaxemos ata o século VI da nosa era. Nun contexto de asentamento do cristianismo como relixión de masas, as relixións seguían un proceso de sincretismo e/ou asimilación/apropiación das festividades xa existentes transformándoas en festividades propias. Coincidindo con estas circunstancias, tamén se produce un intento de organización oficial dos festivos da, naqueles momentos, nova e crecente relixión.

Como na maioría de casos, as festividades pagás do equinoccio de primavera foron collendo nomes variados segundo os credos que as asimilaban, e o relato bíblico situaba a morte de Cristo na Pascua xudía, entón Dionisio o Exiguo, monxe e matemático, argallou un combo do máis apañado e fixo unha proposta: a Semana Santa remataría o primeiro domingo de lúa chea despois do equinoccio de primavera, o que tamén marcaba distancias co xudaísmo, detalle importante no afianzamento da nova relixión.

Como dixemos antes, o contexto é importante. Falamos dunha época na que os calendarios aínda non estaban unificados, algunha cousiña ao respecto se ten comentado por aquí, e unha das cousas que hoxe nos parece exótica na cultura occidental é o de usar as fases da lúa como referencia temporal, o que viña sendo a base dos calendarios lunares.

Un calendario lunar é aquel baseado nas fases da lúa e que mide o mes como o intervalo entre dúas lúas cheas consecutivas: lunación, por se queredes usar unha palabra pouco frecuente e quedar de cultos nunha conversa intrascendente.

Isto fai que, xogando coa data do equinoccio e os veinte e oito días da lunación, o Domingo de Resurrección (data de finalización da Semana Santa) terá que caer sempre entre o 22 de marzo e o 25 de abril.

Por se o queremos complicar un pouco máis, lembrar que non tódolos cristiáns festexan igual, xa que as igrexas orientais (ortodoxas) seguen a usar o calendario xuliano para as datas rituais, que é polo que vemos que no leste de Europa ou no caso da maior parte dos coptos exipcios, o Nadal e a Pascua van cunha diferenza de dez días, resultante de non ter aplicado o cambio ao calendario gregoriano.

Como dato cultural, o do calendario lunar non é unha rareza obsoleta, senón que hai culturas que seguen con el. Por exemplo, o calendario musulmán, que é puramente lunar. Como a correspondencia entre este calendario e o noso non é inmediata nin simple, queda aquí unha explicación detallada do seu funcionamento. Aínda que por razóns comerciais, o calendario ao que estamos acostumados está estendido por todo o mundo, en moitos lugares que usan calendarios lunares non pasa de ser unha ferramenta diaria de gran utilidade, pero só por esa razón comercial, xa que o predominio corresponde a calendarios propios, como no citado calendario musulmán, ou outros como os lunisolares, que teñen en conta as estacións do ano, de gran uso en países como China ou a India. Aí tedes a explicación de porque o Ano Novo Chinés non cae nunha data fixa do noso calendario, senón que vai cambiando dunha forma moi parecida á Semana Santa, a segunda lúa nova despois do solsticio de inverno, época pola que xa vai aparecendo a primavera, razón pola que os chineses denominan a esta festividade Festival da Primavera.

Pois agora que xa sabedes porque tedes libre xusto estes días, só nos queda recomendar que os aproveitedes, o pasedes o mellor posible e descansedes para darlle un último empurrón ao que nos queda de curso á volta. E se sodes crentes, incluso ir a algunha procesión e rezar, que nunca se sabe de onde pode vir unha axudiña coas notas.

Novamente Orgullo Galego ao rescate!

Cando aprendemos unha lingua é habitual ter confusións. Pásanos a todas e todos! O importante é ser consciente e aprender cales son os erros máis habituais para non voltar cometelos.

Cales destes 7 son os que se che resisten?

Concurso de Podcast

BASES DO CONCURSO DE PODCAST: "BEGOÑA CAAMAÑO, UNHA VOZ PROPRIA"

1. OBXECTIVO

O obxectivo deste certame é dar a coñecer a figura de Begoña Caamaño (xornalista, activista e escritora), promovendo o uso do galego e o desenvolvemento da competencia dixital e lingüística do alumnado, coincidindo coa celebración das Letras Galegas 2026.

2. PARTICIPANTES

Poderá participar todo o alumnado matriculado na ESO repartido en dúas categorías:

• Categoría A: 1º e 2º de ESO.

• Categoría B: 3º e 4º de ESO.

Os traballos poderán ser individuais ou en parellas.

3. FORMATO E TEMÁTICA

Os podcasts deben ser orixinais, inéditos e realizados integramente en lingua galega. A temática xirará arredor das seguintes facetas da autora:

1º e 2º ESO
• Biografía e obra de Begoña Caamaño.
• Reportaxe sobre o seu compromiso social.

3º e 4º ESO

• "Dándolle a volta ao conto”:  De malas e secundarias (Circe e Morgana) a mulleres donas do seu destino.

• "Ficción sonora": Recreación de pasaxes de Morgana en Esmelle ou Circe ou o pracer azul.

4. REQUISITOS TÉCNICOS

• Duración: Entre 3 e 6 minutos.

• Formato: Arquivo de audio (MP3 ou WAV).

• Recursos: Valorarase o uso de sintonías, efectos de son e limpeza de voz.

5. ENVÍO E PRAZO

Os traballos enviaranse ao correo do EDLG do centro: edlg@iesriomino.gal. O arquivo deberá ir acompañado do título e os nomes dos integrantes. Data límite de entrega: 5 de maio.

6. XURADO E CRITERIOS

O xurado estará composto por membros do Equipo de Dinamización da Lingua Galega (EDLG) e do departamento de Lingua. Valorarase:

1. Riqueza lingüística e calidade do guión.

2. Creatividade no enfoque do tema.

3. Calidade técnica (montaxe e efectos).

4. Capacidade de transmitir os valores de igualdade de Begoña Caamaño.

7. PREMIOS

Establécese un primeiro e segundo premio por categoría consistente en:

• 1º Premio: Un diploma e un vale de 40€ para gastar en material escolar.

• 2º Premio: Un diploma e un vale de 20€ para gastar en material escolar.

8. RESOLUCIÓN DO CONCURSO

A decisión do xurado darase a coñecer na Semana das Letras Galegas e será publicada no blog da Biblioteca xunto cos podcast.

A participación no presente certame supón a aceptación destas bases.

En Rábade, a  23 de marzo de 2026

Sabías que...?

Unha de adiviñas

 As adiviñas forman parte da nosa tradición oral e durante xeracións empregáronse como xogo, exercicio de enxeño e ferramenta para aprender vocabulario. Moitas delas describen animais a través de metáforas, comparacións ou pistas sobre o seu aspecto e comportamento.

Un dos libros que recolle este patrimonio é ¿Que cousa é cousa…? Libro de adiviñas, de Paco Martín, que recompila numerosas adiviñas populares transmitidas oralmente en Galicia.

A continuación, grazas a As chaves da lingua, tes algunhas adiviñas tradicionais sobre animais. Se queres saber as solucións só tes que mirar aquí.

Adiviñas de animais en galego

Adiviña 1

Alto, alteiro,
grande cabaleiro;
gorro de la,
capa dourada
espora de aceiro.

Adiviña 2

Que cousa, cousiña é
que anda e anda
e non se aparta da casa.

Adiviña 3

Que é unha cousa
que anda e anda
e, ao fin, dá co dono?

Adiviña 4

Canta que canta
o negro cantor;
e o seu canto é causa
de entrar na prisión.

Adiviña 5

Catro pernas,
catro fontes,
un dálle-dálle
e dous reviramontes.

Adiviña 6

Catro na cama,
catro na lama,
dous parafusos
e un que lle abana.

Adiviña 7

Dúas fontes,
catro corremontes,
dous mirapratrás;
por debaixo ten un capelo
e por tras un cotomelo,
por debaixo é pelada
e por derriba ten pelo.

Adiviña 8

Cen damas mouras
van polo camiño,
nin erguen po
nin fan bulicio
ata deixar a carga de trigo.

Adiviña 9

Co rabo entre as pernas
a mala veciña
vén todas as noites
roubar a galiña.

Adiviña 10

Come, come, comellón,
que para o San Martiño… plon!

Adiviña 11

Unha cousa que come millo e, por onde vai, deixa rastriño.

Adiviña 12

Que cousa para adiviñar é
que antes de selo, xa o é?

Mañá é o Día Internacional da Árbore e dos Bosques

Hoxe é o Día da Banda Deseñada e o Tebeo

 ...e para celebralo traemos aquí, con toda intención, o máis parecido a unha banda deseñada medieval: unha páxina miniada das Cantigas de Santa María de Afonso X, do século XIII.

Traemos en concreto a cantiga XXXVI: Esta é de como Santa Maria pareceu no maste da nave, de noite, que ya a Bretanna, e a guardou que non perigoasse (Como Santa María se apareceu de noite no mastro do barco que ía a Bretaña e a protexeu para que non perigase).

Viñeta a viñeta, segue o desenvolvemento da cantiga: Como ía polo mar unha nave cun gran número de homes; como indo eles polo mar se levantou unha gran tormenta; como se encomendaban a todos os santos e non a Santa María; como un abade que ía entre eles lles dixo que chamasen a Santa María, que os salvaría; como chamaron por ela, que se lles apareceu no mastro; e como despois de chegados a porto deron grazas a Santa María.

As árbores non só resultan bonitas, tamén refrescan

As Chaves da Lingua preséntanos M8porler

 Se che gusta ler en galego, hai unha ferramenta que paga a pena coñecer: M8porler. Trátase dunha plataforma dixital pensada para crear comunidade arredor do libro galego e para facilitar que as persoas lectoras descubran novas obras e compartan as súas lecturas.

M8porler pretende converter a lectura nunha experiencia compartida. Igual que existen aplicacións para organizar as túas películas ou series, funciona como unha especie de rede social do libro en galego.

Unha aplicación para organizar as túas lecturas

Unha vez que te rexistras na plataforma, podes crear o teu perfil lector e empezar a organizar os libros que che interesan. A aplicación permite:

• Crear listas personalizadas de libros.
• Marcar os títulos como lidos, lendo ou pendentes.
• Levar un seguimento das túas lecturas.
• Gardar libros que queres ler máis adiante.

Deste modo, a web convértese nunha pequena biblioteca persoal onde podes ordenar todo o que les ou che gustaría ler.

Valorar, comentar e recomendar libros

Outra das funcións centrais de M8porler é a interacción entre lectoras e lectores. A plataforma permite:

• Valorar os libros con estrelas.
• Escribir recensións ou opinións.
• Consultar as valoracións doutras persoas.

Isto facilita descubrir novas lecturas a partir das recomendacións da comunidade. Co paso do tempo, a idea é que a plataforma poida ofrecer tamén recomendacións personalizadas segundo os gustos de cada usuario.

Seguir lectoras, autores e novidades

M8porler tamén funciona como un espazo para seguir a actividade doutras persoas interesadas na literatura galega. Desde o teu perfil podes:

• Seguir outras lectoras e lectores.
• Seguir autoras e autores.
• Descubrir novidades editoriais.
• Ver que libros están a ler ou recomendar outras persoas.

Así, a plataforma pretende converterse nun lugar de encontro para quen queira falar de libros en galego e compartir lecturas.

Un proxecto para fortalecer a literatura galega

M8porler é unha iniciativa promovida pola Fundación Cultural Galega Xistral, co obxectivo de impulsar a lectura e crear unha comunidade arredor da literatura na nosa lingua.

A plataforma reúne información sobre miles de libros publicados en galego e permite que editoras, autoras e lectoras participen nun mesmo espazo.

Se che gusta ler, quizais xa teñas un novo sitio onde apuntar os teus próximos libros.

Ouvirías falar delas. Pois aquí as tes...

Eu irei. E ti?

Unhas poucas notas sobre a historia do galego-portugués

Aves

Ferramenta para verbos galegos

Se algunha vez dubidaches entre andou ou andivo, entre durmimos ou dormimos, ou non tiñas claro como conxugar un verbo, non es a única persoa con esa pregunta. Os verbos son un dos aspectos máis complexos do galego, mesmo para persoas que levan toda a vida empregando a lingua.

Para resolver este problema nace Verbos.gal, unha aplicación experimental creada especificamente para responder calquera dúbida relacionada cos verbos en galego.

Verbos.gal é un chatbot experimental especializado nos verbos galegos. Isto significa que podes facer preguntas en linguaxe natural, igual que lle preguntarías a unha persoa, e obter unha resposta ao instante.

Non é un dicionario tradicional nin unha lista estática de conxugacións. É unha ferramenta interactiva que entende o que preguntas e responde de forma directa. Dicimos que é experimental por dous motivos. En primeiro lugar, ata onde sabemos, non existe outra ferramenta similar previa polo que non tivemos nada sobre que basearnos. En segundo lugar, o sistema non é infalible e pode xerar respostas erróneas ou inconcretas que convén contrastar con fontes de confianza. Úsao como o que é, un proxecto experimental.

Que podes facer con verbos.gal?

Verbos.gal permite resolver todo tipo de dúbidas relacionadas cos verbos. Estas son algunhas das funcións principais: 

Consultar conxugacións completas.

Comprobar se unha forma verbal é correcta.

Entender fenómenos como a alternancia vocálica.

Resolver dúbidas teóricas (perífrases verbais, cando se usa o subxuntivo ou cal é a diferenza entre pretérito e copretérito).

O funcionamento é moi simple:

1. Accedes a verbos.gal
2. Escribes a túa pregunta
3. Recibes a resposta decontado

Non é necesario coñecer terminoloxía gramatical nin seguir pasos complexos. Podes preguntar directamente o que necesitas.