E se o progreso non supuxese perdermos a natureza?

Comera ou comese?

En galego, comera e comese non significan o mesmo nin se poden empregar indistintamente, como nos explican desde As Chaves da Lingua.

A forma comera pertence ao antepretérito de indicativo, mentres que comese pertence ao pretérito de subxuntivo.

A confusión entre ambas as formas é frecuente, especialmente pola influencia do castelán, onde as formas en –ra e –se poden funcionar como pretérito de subxuntivo: comiera e comiese.

En galego non funciona así. Fíxate nesta diferenza:

Díxome que xa comera.
Quería que comese con eles.

Na primeira oración falamos dun feito anterior a outro feito pasado. Na segunda, dunha acción desexada ou hipotética.

Imos velo con máis detalle.

Cando se usa o antepretérito do indicativo en galego?

O antepretérito de indicativo expresa normalmente unha acción pasada que ocorreu antes doutra acción tamén pasada.

Algúns exemplos:

Pensei que xa leras o libro. → Primeiro liches o libro e, posteriormente, eu pensei niso.
Cando me chamaches, xa comprara o pan. → Primeiro comprei o pan e despois chamáchesme.

Formas do antepretérito do indicativo en galego

AMAR	COMER	VIVIR
amara amaras amara amaramos amarades amaran	comera comeras comera comeramos comerades comeran	vivira viviras vivira viviramos vivirades viviran

Ollo! Cómpre reparar nun detalle importante: amaramos, comeramos e viviramos non levan acento gráfico.

Outros valores do antepretérito do indicativo

Alén de expresar unha acción anterior a outra acción pasada, o antepretérito de indicativo pode ter outros valores.

• Valor hipotético no futuro desde o pasado: expresa unha acción futura vista desde un momento pasado.

Díxome que mercara uns libros o mes seguinte.

• Valor desiderativo: emprégase para expresar un desexo en construcións exclamativas.

Quen me dera!

• Valor imperativo desde o pasado: úsase para expresar un reproche ou mandato referido ao pasado.

Se non querías suspender, estudaras!

• Valor de cortesía: emprégase para suavizar unha petición ou expresar un desexo de maneira máis cortés, especialmente co verbo querer.

Quixera falar con vostede.

Cando se usa o pretérito do subxuntivo en galego?

O pretérito de subxuntivo emprégase cando presentamos unha acción como desexada, hipotética, posible, dubidosa ou dependente doutra acción.

Por exemplo:

Quixo que o acompañase.

A acción de acompañalo non se presenta como un feito afirmado, senón como aquilo que outra persoa quería que sucedese.

Outros exemplos:

Pediume que lle fixese un favor.
Non esperaba que chegases tan cedo.
Oxalá fose piloto!

Formas do pretérito do subxuntivo en galego

AMAR	COMER	VIVIR
amase amases amase amásemos amásedes amasen	comese comeses comese comésemos comésedes comesen	vivise vivises vivise vivísemos vivísedes vivisen

Outros valores do pretérito do subxuntivo

O pretérito de subxuntivo tamén ten os seguintes valores:

• Valor de posterioridade desde o pasado: Pediume que lle fixese un favor.
• Valor desiderativo: Oxalá me tocase a lotaría.

A diferenza entre comera e comese

A mellor maneira de entendela é comparando exemplos.

• Comera presenta normalmente unha acción como un feito anterior a outro feito pasado:

Cando chegamos ao restaurante, Xoán xa comera. → É dicir, Xoán comeu antes de nós chegarmos.

• Comese, pola contra, presenta a acción como desexada, hipotética ou dependente doutra:

Querían que Xoán comese con eles. → Non afirmamos que Xoán comeu. Indicamos aquilo que querían que fixese.

Outro exemplo:

• Sabía que Marta xa chegara. → A chegada de Marta preséntase como un feito.
• Dubidaba que Marta chegase a tempo. → A chegada non se presenta como segura, senón como dubidosa.

Un erro frecuente pola influencia do castelán

Aquí aparece unha das diferenzas importantes entre galego e castelán.

En castelán podemos dicir:	En galego dicimos:
Si tuviera tiempo, iría. Si tuviese tiempo, iría.	Se tivese tempo, iría.

As formas galegas rematada en -ra son, fundamentalmente, formas do indicativo. Para expresar estas hipóteses debemos empregar as formas en -se.

Un truco para non confundilos

Hai unha maneira moi sinxela de distinguir estas dúas formas:

• Se falamos de algo que realmente sucedeu, empregamos o antepretérito de indicativo: Cando chegamos, Marta xa marchara.
• Se hai dúbida, hipótese, desexo ou non podemos asegurar que a acción chegase a producirse, empregamos o pretérito de subxuntivo: Dubidaba que Marta marchase tan cedo.

 

Estamos no tempo dos cogomelos (e da estupidez): Coidadiño!

Novamente, os pronomes de segunda persoa

Identificar correctamente os pronomes te e che é unha das dúbidas máis recorrentes entre neofalantes e estudantes de galego. A diferenza parece pequena, pero cambia o sentido das oracións. A maioría dos erros aparecen porque o castelán usa o “te” para todo, mentres que o galego mantén unha distinción clara entre o complemento directo (te) e o complemento indirecto (che).

A boa noticia é que esta diferenza é doada de dominar se coñeces dous principios básicos e un par de trucos fiables. Neste artigo de As chaves da Lingua explícanche como funcionan e como aplicar estes pronomes en calquera frase real.

Cando se utiliza o pronome te en galego?

Usamos o pronome te cando actúa como complemento directo, é dicir, cando a acción do verbo recae directamente sobre ti. Dáse con verbos transitivos e nas oracións que se poden pasar a pasiva o pronome te convértese no suxeito paciente (ti).

Voz activa: Vinte na cafetería
Voz pasiva: Ti fuches visto na cafetería.

O pronome te utilízase cando ten a función de CD, propio dos verbos transitivos, xa que alude ao ser ou ao obxecto sobre o que recae a acción verbal.

Cando se utiliza o pronome che en galego? 

Empregamos o pronome che cando funciona como complemento indirecto, é dicir, cando indica o destinatario, beneficiario ou prexudicado da acción verbal. Exemplos:

Díxenche a verdade.
Compreiche unhas lambonadas.
Púxenche un café na mesa.

Aquí, a acción do verbo non recae directamente sobre ti, senón que ti recibes algo: a verdade, as lambonadas, o café.

Truco para saber diferencialos

Un truco moi rápido para diferenciarmos os pronomes te e che é substituír eses pronomes de segunda persoa polos de terceira. 

Se podemos cambiar o pronome te por o/lo/no ou a/la/na, quere dicir que o pronome vai ser de CD. Polo tanto, temos que poñer te e non che.

Saudeite onte pola rúa / Saudeino onte pola rúa.

Chameite por teléfono / Chameina por teléfono.

Se podemos substituílo por un lle, significa que é un pronome de CI e que debemos utilizar o che.

Lévoche mañá os apuntamentos / Lévolle mañá os apuntamentos.

Collinche as entradas do concerto / Collinlle as entradas do concerto.

Se ao cambiarmos o pronome te por un o/lo/no ou a/la/na e a frase non ten sentido, quere dicir que non é CD, senón CI. Neste caso, se mudamos o te por un lle e a frase ten sentido, quere dicir que o pronome é de CI.

Escribinte unha carta → Escribino unha carta

Escribinche unha carta → Escribinlle unha carta

En resumo, o pronome te (CD) podémolo substituír por un o/lo/no ou a/la/na e o pronome che podémolo substituír por un lle.

Laika, a cadela que ladrou ao infinito

 Un 3 de novembro de 1957, hai xustamente 69 anos, Laika, unha cadeliña das rúas de Moscovo, converteuse no primeiro ser vivo en orbitar a Terra a bordo da nave soviética Sputnik 2. Non había plans para o seu retorno.

Que opinas ti?

Recomendacións de As Chaves da Lingua

Hai libros que nos axudan a entender o mundo e outros que nos axudan a entendernos a nós. Algúns libros son entretemento e outros son aprendizaxe. E logo están os que nos explican quen somos, os que nos axudan a mirar cara a dentro e a recoñecer a nosa lingua, a nosa historia, o noso xeito de estarmos no mundo.

Este artigo de As Chaves da Lingua non é unha lista pechada nin un ránking. É unha escolma sentida e subxectiva de obras que toda persoa debería ler polo menos unha vez na vida. Porque cada páxina destas é unha chiscadela á nosa identidade.

E ti, cantos destes libros coñeces?

Recomendacións de libros en galego

Clásicos imprescindibles

Follas novas de Rosalía de Castro

Unha das obras máis profundas e conmovedoras da nosa literatura. En Follas novas, Rosalía dálle voz á dor, á soidade, á loita das mulleres e á saudade do exilio. Non é só poesía, é unha ollada crítica e sensible sobre a realidade social de Galicia no século XIX. É un libro que atravesa xeracións, que nos emociona hoxe igual que onte e que nos lembra por que Rosalía non é só unha autora, senón unha conciencia colectiva.

Cousas de Castelao

Tanto en Cousas como nos distintos volumes de Cousas da vida mestúranse maxistralmente texto e imaxe para ofrecernos retratos da Galicia máis fonda, con personaxes humildes e cheos de humanidade. A través do humor, a ironía e a compaixón, Castelao fainos rir e chorar nunha mesma páxina ao condensar a crítica social e a historia dunha Galicia que aínda resoa no noso presente.

Coñeces frases do mítico intelectual galego?

Arredor de si de Otero Pedrayo

Unha novela de formación onde a cultura, o pensamento e a identidade galega se mesturan na vida dun mozo na procura do seu lugar no mundo. A viaxe do protagonista é tamén a de moitos galegos e galegas. Ás veces hai que marchar, coñecer outros mundos e afastarse da terra para decatarse de que o mellor estaba na casa. Un clásico que nos fala da descuberta interior a través do camiño exterior.

A esmorga de Eduardo Blanco Amor

Unha das novelas máis impactantes e arriscadas da literatura galega. Conta a historia dunha noite de excesos, de segredo e de desesperación, pero tamén de amizade, liberdade e represión. A esmorga mergúllanos no subconsciente dunha sociedade que reprime, que xulga e que cala. Un libro necesario, que nos enfronta a realidades incómodas e nos interpela desde a primeira frase.

Memorias dun neno labrego de Xosé Neira Vilas

Balbino, o protagonista, é xa parte da nosa historia literaria. Esta obra conta a infancia dun neno no rural galego, marcada pola pobreza, a inxustiza e a inquedanza interior. Narrada cunha voz auténtica, humilde e fonda, é un libro que marcou a toda unha xeración e que segue emocionando a quen o le por primeira vez. Fálanos da dignidade, da dureza da vida, da soidade dos nenos e da forza de querer entender o mundo dende abaixo. Un clásico que nos conecta coas nosas raíces e co noso pasado máis recente.

Literatura contemporánea

Ollos de auga de Domingo Villar

Este libro é a porta de entrada a unha das triloxías máis celebradas da literatura galega recente. A serie do inspector Leo Caldas continúa con A praia dos afogados e O último barco.

Ollos de auga é unha novela negra que vai moito máis alá do xénero. É unha obra que mestura investigación policial con introspección, crítica social e unha fonda conexión coa paisaxe e coa alma galega. Leo Caldas non é só un policía, é un home atravesado pola memoria, pola dúbida e pola perda.

O único que queda é o amor de Agustín Fernández Paz

Este libro recolle unha serie de relatos curtos que exploran o amor nas súas múltiples formas: o amor perdido, o amor imposible, o amor que salva e o que doe. A través dunha prosa clara, sensible e chea de matices, Agustín Fernández Paz convídanos a lembrar que o amor, mesmo cando desaparece, deixa unha pegada que nos transforma. Cada relato é unha xoia que fala de emocións que todos e todas vivimos ou poderiamos vivir. Un libro para ler a pedaciños, para saborear, para sentir. Porque, como di o título, o único que queda –cando todo o demais se esvaece– é o amor.

O paraíso dos inocentes de Antón Riveiro Coello

Unha obra poderosa que afonda nas feridas abertas da historia. A través dunha historia chea de simbolismo, este libro fálanos da memoria, da culpa e da redención. A narrativa de Riveiro Coello é intensa, rica en imaxes e profunda nos sentimentos. Con personaxes que se moven entre o paraíso da inocencia e o inferno da realidade, esta novela convértese nun espello onde nos podemos ver reflectidos como sociedade. É un libro que se le co corazón e que deixa pouso, preguntas e emoción.

O incendio de Sara Vila Alonso

Esta novela fainos reflexionar nas complexas relacións interxeracionais entre mulleres: avoa, nai e filla, tres mundos que se tocan, chocan e explícanse entre si. A protagonista volve ao lugar onde medrou tras un suceso traumático e alí ten que enfrontarse non só aos silencios do pasado, senón tamén ás feridas herdadas e aos roles que lle tocaron vivir ás mulleres da súa familia. O incendio fala da puberdade, da vellez, das renuncias e expectativas e das formas tan distintas de ser muller en cada etapa da vida.
É unha historia que arde por dentro, que nos fala do que non se di, do que pesa, do que condiciona.

Infamia de Ledicia Costas

Infamia non é só un thriller, é unha ferida aberta. É unha novela que fai reflexionar sobre o que calamos, sobre o que a sociedade escolle non mirar. É unha obra que aborda as dinámicas do silencio, da complicidade, da culpa herdada e do medo colectivo a romper co pacto de non falar. É tamén un libro que retrata e denuncia a violencia machista a través dunha violación grupal e dun asasinato silenciado durante anos.

Ensaios e pensamento galego

O libro negro da lingua galega de Carlos Callón

Un ensaio imprescindible para entender a historia da persecución e da discriminación lingüística que sufrimos como pobo. A través dun traballo rigoroso e documentado, Carlos Callón recolle casos, leis, testemuños e datos que demostran que a situación do galego non é froito do azar nin do desleixamento, senón dunha política sistemática de exclusión e substitución. É un libro que doe, pero que tamén esperta, porque nos axuda a ver con claridade onde estamos e por que estamos así. Unha lectura necesaria para tomar conciencia e asumir responsabilidade colectiva.

Outra idea de Galicia de Miguel-Anxo Murado

A través dunha serie de textos breves, o autor desmonta prexuízos, tópicos e visións simplistas sobre Galicia. Sen caer no localismo nin no fatalismo, ofrece unha visión lúcida, crítica e fondamente humanista da nosa realidade como país. É un libro para quen quere pensar Galicia fóra do clixé, con humor, intelixencia e independencia de criterio. Perfecto tanto para galegos como para os que queiran comprender mellor esta terra dende fóra.

Literatura infantil e xuvenil para medrar en galego

Usha de María Reimóndez

Usha é unha obra que aborda o feminismo, a diversidade cultural e a loita pola xustiza social desde a mirada dunha nena. A protagonista desafía os roles tradicionais e invita a pensar o mundo desde outras realidades. É unha historia que abre portas e ventá e que ofrece referentes novos para as xeracións que veñen.

Avenida do parque, 17 de Agustín Fernández Paz

Unha historia tenra e intrigante que nos convida a mirar co corazón aberto aquilo que non se ve á primeira ollada. Ambientada nun edificio común, esta novela xuvenil vai debullando pequenos misterios, amizades improbables e medos compartidos. Fernández Paz sabe conectar co lector novo coma poucos autores, e faino sen paternalismos, con respecto e sensibilidade. Un libro ideal para quen está comezando a descubrir o pracer de ler en galego.

Natasha e Dimitri de Antonio Yáñez Casal

Unha historia sobre migración, identidade e convivencia, contada cunha delicadeza que emociona. A través da amizade entre Natasha, unha nena galega, e Dimitri, un neno que acaba de chegar, o autor explora a importancia da empatía e do diálogo entre culturas. Un libro para educar en valores, para falar de diferenzas e semellanzas e para construír pontes en tempos de muros.

Escarlatina, a cociñeira defunta de Ledicia Costas

Escarlatina é unha cociñeira… morta, si, pero con moita vida. A historia, chea de humor, tenrura e un toque macabro moi ben equilibrado, fálanos da morte sen tabús, pero tamén da amizade, da creatividade e da importancia de facer aquilo que nos apaixona.