Novamente, os pronomes de segunda persoa

Identificar correctamente os pronomes te e che é unha das dúbidas máis recorrentes entre neofalantes e estudantes de galego. A diferenza parece pequena, pero cambia o sentido das oracións. A maioría dos erros aparecen porque o castelán usa o “te” para todo, mentres que o galego mantén unha distinción clara entre o complemento directo (te) e o complemento indirecto (che).

A boa noticia é que esta diferenza é doada de dominar se coñeces dous principios básicos e un par de trucos fiables. Neste artigo de As chaves da Lingua explícanche como funcionan e como aplicar estes pronomes en calquera frase real.

Cando se utiliza o pronome te en galego?

Usamos o pronome te cando actúa como complemento directo, é dicir, cando a acción do verbo recae directamente sobre ti. Dáse con verbos transitivos e nas oracións que se poden pasar a pasiva o pronome te convértese no suxeito paciente (ti).

Voz activa: Vinte na cafetería
Voz pasiva: Ti fuches visto na cafetería.

O pronome te utilízase cando ten a función de CD, propio dos verbos transitivos, xa que alude ao ser ou ao obxecto sobre o que recae a acción verbal.

Cando se utiliza o pronome che en galego? 

Empregamos o pronome che cando funciona como complemento indirecto, é dicir, cando indica o destinatario, beneficiario ou prexudicado da acción verbal. Exemplos:

Díxenche a verdade.
Compreiche unhas lambonadas.
Púxenche un café na mesa.

Aquí, a acción do verbo non recae directamente sobre ti, senón que ti recibes algo: a verdade, as lambonadas, o café.

Truco para saber diferencialos

Un truco moi rápido para diferenciarmos os pronomes te e che é substituír eses pronomes de segunda persoa polos de terceira. 

Se podemos cambiar o pronome te por o/lo/no ou a/la/na, quere dicir que o pronome vai ser de CD. Polo tanto, temos que poñer te e non che.

Saudeite onte pola rúa / Saudeino onte pola rúa.

Chameite por teléfono / Chameina por teléfono.

Se podemos substituílo por un lle, significa que é un pronome de CI e que debemos utilizar o che.

Lévoche mañá os apuntamentos / Lévolle mañá os apuntamentos.

Collinche as entradas do concerto / Collinlle as entradas do concerto.

Se ao cambiarmos o pronome te por un o/lo/no ou a/la/na e a frase non ten sentido, quere dicir que non é CD, senón CI. Neste caso, se mudamos o te por un lle e a frase ten sentido, quere dicir que o pronome é de CI.

Escribinte unha carta → Escribino unha carta

Escribinche unha carta → Escribinlle unha carta

En resumo, o pronome te (CD) podémolo substituír por un o/lo/no ou a/la/na e o pronome che podémolo substituír por un lle.

Laika, a cadela que ladrou ao infinito

 Un 3 de novembro de 1957, hai xustamente 69 anos, Laika, unha cadeliña das rúas de Moscovo, converteuse no primeiro ser vivo en orbitar a Terra a bordo da nave soviética Sputnik 2. Non había plans para o seu retorno.

Que opinas ti?

Recomendacións de As Chaves da Lingua

Hai libros que nos axudan a entender o mundo e outros que nos axudan a entendernos a nós. Algúns libros son entretemento e outros son aprendizaxe. E logo están os que nos explican quen somos, os que nos axudan a mirar cara a dentro e a recoñecer a nosa lingua, a nosa historia, o noso xeito de estarmos no mundo.

Este artigo de As Chaves da Lingua non é unha lista pechada nin un ránking. É unha escolma sentida e subxectiva de obras que toda persoa debería ler polo menos unha vez na vida. Porque cada páxina destas é unha chiscadela á nosa identidade.

E ti, cantos destes libros coñeces?

Recomendacións de libros en galego

Clásicos imprescindibles

Follas novas de Rosalía de Castro

Unha das obras máis profundas e conmovedoras da nosa literatura. En Follas novas, Rosalía dálle voz á dor, á soidade, á loita das mulleres e á saudade do exilio. Non é só poesía, é unha ollada crítica e sensible sobre a realidade social de Galicia no século XIX. É un libro que atravesa xeracións, que nos emociona hoxe igual que onte e que nos lembra por que Rosalía non é só unha autora, senón unha conciencia colectiva.

Cousas de Castelao

Tanto en Cousas como nos distintos volumes de Cousas da vida mestúranse maxistralmente texto e imaxe para ofrecernos retratos da Galicia máis fonda, con personaxes humildes e cheos de humanidade. A través do humor, a ironía e a compaixón, Castelao fainos rir e chorar nunha mesma páxina ao condensar a crítica social e a historia dunha Galicia que aínda resoa no noso presente.

Coñeces frases do mítico intelectual galego?

Arredor de si de Otero Pedrayo

Unha novela de formación onde a cultura, o pensamento e a identidade galega se mesturan na vida dun mozo na procura do seu lugar no mundo. A viaxe do protagonista é tamén a de moitos galegos e galegas. Ás veces hai que marchar, coñecer outros mundos e afastarse da terra para decatarse de que o mellor estaba na casa. Un clásico que nos fala da descuberta interior a través do camiño exterior.

A esmorga de Eduardo Blanco Amor

Unha das novelas máis impactantes e arriscadas da literatura galega. Conta a historia dunha noite de excesos, de segredo e de desesperación, pero tamén de amizade, liberdade e represión. A esmorga mergúllanos no subconsciente dunha sociedade que reprime, que xulga e que cala. Un libro necesario, que nos enfronta a realidades incómodas e nos interpela desde a primeira frase.

Memorias dun neno labrego de Xosé Neira Vilas

Balbino, o protagonista, é xa parte da nosa historia literaria. Esta obra conta a infancia dun neno no rural galego, marcada pola pobreza, a inxustiza e a inquedanza interior. Narrada cunha voz auténtica, humilde e fonda, é un libro que marcou a toda unha xeración e que segue emocionando a quen o le por primeira vez. Fálanos da dignidade, da dureza da vida, da soidade dos nenos e da forza de querer entender o mundo dende abaixo. Un clásico que nos conecta coas nosas raíces e co noso pasado máis recente.

Literatura contemporánea

Ollos de auga de Domingo Villar

Este libro é a porta de entrada a unha das triloxías máis celebradas da literatura galega recente. A serie do inspector Leo Caldas continúa con A praia dos afogados e O último barco.

Ollos de auga é unha novela negra que vai moito máis alá do xénero. É unha obra que mestura investigación policial con introspección, crítica social e unha fonda conexión coa paisaxe e coa alma galega. Leo Caldas non é só un policía, é un home atravesado pola memoria, pola dúbida e pola perda.

O único que queda é o amor de Agustín Fernández Paz

Este libro recolle unha serie de relatos curtos que exploran o amor nas súas múltiples formas: o amor perdido, o amor imposible, o amor que salva e o que doe. A través dunha prosa clara, sensible e chea de matices, Agustín Fernández Paz convídanos a lembrar que o amor, mesmo cando desaparece, deixa unha pegada que nos transforma. Cada relato é unha xoia que fala de emocións que todos e todas vivimos ou poderiamos vivir. Un libro para ler a pedaciños, para saborear, para sentir. Porque, como di o título, o único que queda –cando todo o demais se esvaece– é o amor.

O paraíso dos inocentes de Antón Riveiro Coello

Unha obra poderosa que afonda nas feridas abertas da historia. A través dunha historia chea de simbolismo, este libro fálanos da memoria, da culpa e da redención. A narrativa de Riveiro Coello é intensa, rica en imaxes e profunda nos sentimentos. Con personaxes que se moven entre o paraíso da inocencia e o inferno da realidade, esta novela convértese nun espello onde nos podemos ver reflectidos como sociedade. É un libro que se le co corazón e que deixa pouso, preguntas e emoción.

O incendio de Sara Vila Alonso

Esta novela fainos reflexionar nas complexas relacións interxeracionais entre mulleres: avoa, nai e filla, tres mundos que se tocan, chocan e explícanse entre si. A protagonista volve ao lugar onde medrou tras un suceso traumático e alí ten que enfrontarse non só aos silencios do pasado, senón tamén ás feridas herdadas e aos roles que lle tocaron vivir ás mulleres da súa familia. O incendio fala da puberdade, da vellez, das renuncias e expectativas e das formas tan distintas de ser muller en cada etapa da vida.
É unha historia que arde por dentro, que nos fala do que non se di, do que pesa, do que condiciona.

Infamia de Ledicia Costas

Infamia non é só un thriller, é unha ferida aberta. É unha novela que fai reflexionar sobre o que calamos, sobre o que a sociedade escolle non mirar. É unha obra que aborda as dinámicas do silencio, da complicidade, da culpa herdada e do medo colectivo a romper co pacto de non falar. É tamén un libro que retrata e denuncia a violencia machista a través dunha violación grupal e dun asasinato silenciado durante anos.

Ensaios e pensamento galego

O libro negro da lingua galega de Carlos Callón

Un ensaio imprescindible para entender a historia da persecución e da discriminación lingüística que sufrimos como pobo. A través dun traballo rigoroso e documentado, Carlos Callón recolle casos, leis, testemuños e datos que demostran que a situación do galego non é froito do azar nin do desleixamento, senón dunha política sistemática de exclusión e substitución. É un libro que doe, pero que tamén esperta, porque nos axuda a ver con claridade onde estamos e por que estamos así. Unha lectura necesaria para tomar conciencia e asumir responsabilidade colectiva.

Outra idea de Galicia de Miguel-Anxo Murado

A través dunha serie de textos breves, o autor desmonta prexuízos, tópicos e visións simplistas sobre Galicia. Sen caer no localismo nin no fatalismo, ofrece unha visión lúcida, crítica e fondamente humanista da nosa realidade como país. É un libro para quen quere pensar Galicia fóra do clixé, con humor, intelixencia e independencia de criterio. Perfecto tanto para galegos como para os que queiran comprender mellor esta terra dende fóra.

Literatura infantil e xuvenil para medrar en galego

Usha de María Reimóndez

Usha é unha obra que aborda o feminismo, a diversidade cultural e a loita pola xustiza social desde a mirada dunha nena. A protagonista desafía os roles tradicionais e invita a pensar o mundo desde outras realidades. É unha historia que abre portas e ventá e que ofrece referentes novos para as xeracións que veñen.

Avenida do parque, 17 de Agustín Fernández Paz

Unha historia tenra e intrigante que nos convida a mirar co corazón aberto aquilo que non se ve á primeira ollada. Ambientada nun edificio común, esta novela xuvenil vai debullando pequenos misterios, amizades improbables e medos compartidos. Fernández Paz sabe conectar co lector novo coma poucos autores, e faino sen paternalismos, con respecto e sensibilidade. Un libro ideal para quen está comezando a descubrir o pracer de ler en galego.

Natasha e Dimitri de Antonio Yáñez Casal

Unha historia sobre migración, identidade e convivencia, contada cunha delicadeza que emociona. A través da amizade entre Natasha, unha nena galega, e Dimitri, un neno que acaba de chegar, o autor explora a importancia da empatía e do diálogo entre culturas. Un libro para educar en valores, para falar de diferenzas e semellanzas e para construír pontes en tempos de muros.

Escarlatina, a cociñeira defunta de Ledicia Costas

Escarlatina é unha cociñeira… morta, si, pero con moita vida. A historia, chea de humor, tenrura e un toque macabro moi ben equilibrado, fálanos da morte sen tabús, pero tamén da amizade, da creatividade e da importancia de facer aquilo que nos apaixona.

Vocabulario a ter en conta nestes días

Volve esta época do ano na que as tradicións, ben sexa por devoción ou ben por gañas de festexar, fanse notar e con elas algúns costumes e obxectos que non están tan presentes no noso día a día. Imos lembrar un par deles referidos a produtos gastronómicos que perderon algo de importancia.

(Foto de Apatrigal en historiadegalicia.gal)

Castañas

Non parece moi necesario explicar o que é unha castaña nin o saborosas que resultan recén feitas nestes días nos que o frío xa comeza a apretar. Pero imos falar dunha tradición menos habitual nestes días, os colares de zonchos.

Antes de que alguén teña a tentación de pensar mal e a pesar da súa contundente sonoridade, zoncho non é un insulto, senón que é unha palabra para falar dunha castaña cocida sen quitarlle a casca.

Os colares, tal e como se pode aprezar na foto, eran preparados polos adultos na mañá do 1 de novembro e os nenos saín pasear coas castañas ofrecéndollas a aqueles que atopaban no seu camiño.

Para que? Ademais da amabilidade, existía outra razón, a crenza de que cada zoncho representaba un alma que estaba atrapada no Purgatorio e o acto de comer o zoncho facía que a alma fose liberada e puidera continuar o seu camiño cara o descanso eterno no ceo. 

Como dato curioso, aparte o descenso da relixiosidade na sociedade co longo dos anos, outro dos factores que levou á desaparición deste costume foi tamén que a castaña perdeu moito peso na alimentación do país, sendo amplamente substituída pola pataca. Un dos vestixios que quedou na nosa lingua foi que nalgúns lugares a pataca era denominada castaña de terra, nome que foi recibindo á chegada do tubérculo desde América.

Cabazas

Xa temos falado aquí da orixe do uso das cabazas no Samaín, produto que tamén recibe outros nomes pola nosa xeografía adiante, como abóbora, cabazo, calacú, melón de ola ou coco.

Ademais de alumear as encrucilladas dos camiños tanto para os moradores do máis alá como para axudar aos que aínda están por esta parte a non bater cos da outra, algo que tamén axudaba aos moradores do máis aquí era o seu uso gastronómico, case perdido hoxe, en parte polo predominio doutros cultivos extensivos máis rendibles para a industria alimentaria e, por outro lado, a unha certa asociación case xenética cos tempos de escaseza da primeira metade do século XX.

Tres das receitas máis notables eran as chulas (aínda sobreviven hoxe en moitas partes debido a que o postre é algo no que sempre caemos), os purés/cremas e o caldo de cabaza.

Como facer un caldo de cabaza?

Acostumados como estamos a que un caldo sexa unha escusa para papar medio porco a carón do caldo propiamente dito, que é unha sopa de verduras e hortalizas, a preparación do caldo de cabaza é relativamente sinxela se sabedes preparar un caldo de nabizas ou similares.

Ingredientes:

1/2 kg de cabaza

Un bo puñado de fabas (postas en remollo do día antes)

Tres patacas medianas

Un anaco de unto

Media cebola, pemento doce e aceite (para o sofrito)

A preparación é sinxela. En primeiro lugar, poñemos a cocer as fabas co unto (se nos sentimos xenerosos, tamén podemos engadir carne como costela, chourizo, etc., o caldo terma do que lle boten). Para isto podemos usar auga ou algún caldo que xa teñamos.

Despois, cando as fabas vaian estando brandas, engadimos as patacas e a cabaza cortadas en anacos pequenos e sal ao noso gusto.

Mentres isto vai cocendo, preparamos o sofrito fritindo a cebola con lume baixo ata que estea dourada e engadímoslle o pemento cando retiremos o tixolo do lume. Antes non, porque queimamos o pemento e fai o sofrito amargo. Botámolo na pota do caldo.

Agora só queda agardar a que a pataca e a cabaza se vaian desfacendo, non de todo, para que o caldo adquira unha textura máis densa. E desde aquí, só queda sentarse á mesa e usalo como remedio natural para o frío destes días.

E ata aquí chegamos hoxe coa nosa recomendación para estes días. Bo proveito!

Non é só lixo. Supón a morte lenta para miles de especies

Dialectos (grazas a Orgullo Galego)

Club de Lectura do IES Río Miño

Por fin temos Club de Lectura!

Este curso ponse en marcha o club de lectura do noso centro, co nome de Exploradores de Lecturas, e para ir empezando, o venres da vindeira semana teremos a primeira xuntanza, na que se falará do libro "As lágrimas de Shiva", de César Mallorquí. Aquí vos deixamos o cartel de convocatoria desta inauguración do club.

Moita sorte neste novo proxecto e que dure moito tempo!

Día das Bibliotecas 2026

"Sen profesionais non hai bibliotecas"

(24 de outubro de 2026. Día das Bibliotecas)

Novidades da nosa biblioteca

Coa caída das follas e a baixada das temperaturas destes días, xa estamos no outono real. Isto fai que nos quedemos máis na casa e para que non caiades no aburrimento, aquí vos traemos algunhas das últimas novidades da nosa biblioteca:

"1984", de George Orwell. Unha das máis coñecidas distopías (ou profecía?) do século XX na que se nos advertía dos perigos do adoutrinamento masivo e o totalitarismo.

"Panthera Tigris", de Sylvain Alzial. Un precioso libro para coñecer todo sobre os tigres.

"As fillas bravas de Momán", de Chévere Teatro.  A obra céntrase en tres mulleres maiores que viven na aldea de Momán e que cantan e tocan pezas da tradición oral galega do mesmo xeito que o fixeron as súas antepasadas, porque "son fillas do vento".

"Só para adultos", de Iria Misa. Unha novela que nos fala das relacións entre adolescentes e a influencia e os perigos que poden ter as redes sociais e a pornografía como factores creadores de modelos de relacións que non teñen nada que ver coa realidade.

"O curioso mundo de Calpurnia Tate", de Jacqueline Kelly. A estas alturas, xa falamos dun clásico da literatura xuvenil. Continuación de "A evolución de Calpurnia Tate", historia dunha rapaza de doce anos e a súa curiosidade pola natureza e as teorías de Darwin.

"Antes del lunes", de Silvia Salgado. Unha serie de artigos "escritos un domingo para ser lidos en luns". Unha literatura diferente sobre as pequenas cousas do día a día.

"Tortura branca", de Narges Mohammadi. Un libro con entrevistas a catorce mulleres iranianas que estiveron no cárcere pola súa oposición ao rexime da República Islámica, incluida a propia autora, Premio Nobel da Paz vai tres anos. O título refírese á tortura branca, tipo de tortura non física que consiste no illamento e a privación sensorial extrema, o que fai que a vítima entre nun estado de desorientación temporal e perda da autoconciencia.

Isto e moito máis xa está a vosa disposición na nosa biblioteca. Agardámosvos!

No 'ABC' de onte

Enlace á páxina co artigo entrando aquí

As mellores web para descargar libros en galego e portugués

Hoxe As Chaves da Lingua ensínánnos as mellores páxinas web para descargar nos formatos máis populares (TXT, PDF, DOX, ePub, MOBI etc.)  e que así poidas mergullarte na literatura galega e tamén na portuguesa desde o teu móbil, computador ou desde onde ti queiras.

Descargar gratis libros en galego

Galicia Le

Galicia Le trátase dunha plataforma de préstamo de obras en formato electrónico das bibliotecas públicas galegas. Soamente precisas ser socio/a para acceder ao seu amplo catálogo.

Biblioteca Virtual de Literatura Universal en Galego

A Bivir recolle obras en formato PDF da literatura universal libres de dereitos traducidas ao galego pola Asociación de Tradutores Galegos.

epubgalego

epubgalego é unha iniciativa que trata de recoller nun único sitio web os libros electrónicos en formato ePUB escritos en galego.

Biblioteca Virtual da Real Academia Galega

A Biblioteca Virtual da Real Academia Galega contén unha pequena compilación de obras clásicas galegas de autores como Rosalía de Castro, Luís Amado Carballo e Manuel Curros Enríquez, entre outros.

Galiciana

Galiciana integra, ademais de fondos propios da Biblioteca de Galicia, obras dixitalizadas en colaboración coa Universidade de Santiago de Compostela, o Museo do Pobo Galego, a Fundación Penzol de Vigo, a Real Academia Galega, o Seminario de Mondoñedo ou a Biblioteca de Estudos Locais da Coruña.

poesiagalega.org

poesiagalega.org é unha  base de datos e un repositorio dixital sobre a poesía galega dos séculos XIX, XX e XXI. Pódese acceder en formato PDF a algunhas obras completas e a diversas publicacións.

Universo cantigas

Universo cantigas trátase dunha edición crítica da poesía medieval galego-portuguesa que ten como obxectivo realizar a edición crítica dixital dos textos da lírica profana, continuando o traballo iniciado co Glosario da poesía medieval profana galego-portuguesa. 

AELG

A Asociación de Escritoras e Escritores en Lingua Galega ofrece as súas publicacións e algúns libros en PDF.

Galegobook

O Galegobook é un proxecto sen ánimo de lucro que pretende ser un espazo onde publicar, compartir e conversar sobre un grande número de libros electrónicos que circulan pola rede sobre o galego (lingua, gramática, fonética, sociolingüística, manuais, terminoloxía…).

Bubok

Bubok trátase dunha páxina de autopublicación onde se poden encontrar ebooks en galego gratis.

Son de poetas

Son de Poetas é un blog que recoller unha antoloxía de poesía galega musicada, desde a época medieval até a actualidade.

Descargar gratis libros en portugués

1. Dominio Público (Brasil): 
2. Biblioteca Digital Camões (Portugal)
3. Biblioteca Nacional Digital (Brasil)
4. Biblioteca Digital da Biblioteca Nacional de Portugal 
5. Free-eBooks.net Português