Nunca o pensaras?

Cando vai calor...

Cando chega a calor (e non andan lonxe as vagas que sufrimos este verán), o galego ten palabras para todo, isto é, para o sol que queima, para o aire que non corre, para a sede que aperta e para ese momento en que o corpo xa non pode máis. Aquí tes o vocabulario que necesitas para falar da calor con xeito.

Abafar

Cando a calor aperta tanto que respirar custa traballo, en galego abafamos. Non é só cansazo, é esa sensación de que o aire non chega. Tamén se pode dicir acorar, alasar, arfar, arquexar, azazar ou folguexar, entre outros.

Fogaxe

A fogaxe é esa calor húmida e pegañenta que non deixa respirar. Mais en galego temos moitas máis formas de dicilo: alfa, caldelo, calmazo, calmizo, calmuzo ou recalmo. Todas describen esa sensación de que o aire está parado e quente.

Ardentía

A ardentía é a sensación de calor intensa que notamos na pel despois de estar ao sol ou ao tocar algo quente. Tamén se chama ardencia ou ardor.

Asura

Palabra moi expresiva para describir a sensación de calor moi intensa e dolorosa causada pola sede. Cando a sede aperta de verdade, en galego sentimos asuras.

Caloroso

Un día caloroso é un día que vai moita calor, que nos fai suar e buscar a sombra. Sinónimo de quente cando se aplica ao tempo ou ao ambiente.

Canícula

O período máis caloroso do ano, que vai aproximadamente desde finais de xullo a primeiros de setembro. A canícula é o momento en que o sol aperta máis e as noites non arrefrían.

Roxar

Cando a pel se pon de cor vermella polo efecto do sol ou da calor, en galego roxa.

Seca

A seca ou secura é a falta prolongada de chuvia, ese período en que secan as fontes baixan e a auga dos ríos mingua.

Solleiro

Un día solleiro é un día con moito sol, luminoso e despexado. Aplícase tamén aos terreos ou lugares onde bate o sol de cheo. O seu contrario é avesedo ou avesío, os lugares onde non chega o sol.

Tosteiro

O tosteiro é a calor forte e directa do sol, esa que queima e que nos obriga a buscar a sombra.

Mosquitos!

Vocabulario do material escolar en galego

Comezan as aulas en Galicia e, con elas, volven as mochilas ás costas, os cadernos aínda sen estrear e as présas das mañás para non perder o autobús. O inicio de curso é sempre un momento especial: reencontros cos compañeiros, novos profes, novas materias e esa mestura de nervios e ilusión que trae setembro.

E que mellor forma de estrear o curso que facelo falando a nosa lingua? Por iso, con As chaves da Lingua repasamos hoxe como se nomea o material escolar que nos acompaña todo o ano. Toma nota, que nalgúns hai sorpresa. E se hai algún alumno ou alumna lendo isto, moi bo comezo do curso!

Afialapis

O instrumento para sacarlle punta ao lapis é o afialapis, que ten como sinónimo aguzalapis.

Apuntamentos

Os apuntamentos son ese tesouro que se comparte coa persoa que faltou á clase e que, ás veces, ninguén é quen de descifrar pola letra.

Armario

Coidado con este castelanismo! Ese espazo persoal onde deixar os libros e non cargar con toda a mochila é un armario, non unha *taquilla.

Caderno

O compañeiro inseparable de calquera estudante. En galego dise caderno, non *libreta . Tamén podemos ter un caderno de argolas ou un caderno de espiral.

Cinta correctora

O produto para corrixir erros é a cinta correctora ou fita correctora. Lembra que tipex é en realidade unha marca comercial, non o nome do obxecto.

Encerado

A superficie onde escribe o profesorado é o encerado ou taboleiro. E o panel de cortiza para fixar avisos tamén é un taboleiro.

Estoxo

Hainos sinxelos e hainos de tres andares con cremalleira, mais todos teñen a mesma función. O estoxo é imprescindible na mochila para gardarmos os lapis, as gomas e o resto de trebellos.

Fita adhesiva

Serve para arranxalo case todo, desde un libro roto ata un mural para a clase. En galego, é a cinta adhesiva ou fita adhesiva, nada de *celo.

Fita marcadora

A fita que se usa para marcar por onde imos nun libro, por exemplo, chámase fita marcadora.

Goma

A goma de borrar de toda a vida.

Grampadora

O aparello para unir follas con grampas é a grampadora.

Lapis

Coidado con esta palabra! Lapis non leva acento e o seu plural é invariable: os lapis. Como sinónimo tamén podes usar lapiseiro.

Marcador

Ese rotulador de cores rechamantes ou fluorescentes que usamos para destacar o importante nun texto chámase marcador.

Materia

Todos temos unha materia favorita (e algunha que se nos resiste). Iso si, lembra que en galego cursamos materias, asignatura é un castelanismo que convén evitar.

Tesoira

Ese obxecto imprescindible para os traballos manuais e as manualidades é a tesoira.

Xiz

Por último, a barriña coa que se escribe no encerado é o xiz.

Artigo de Iván Area en 'Nós Diario' (14.09.2026)

Máis bases de concursos

 

A vendima

Estamos xa en setembro,  e achégase un dos momentos máis importantes do ano no campo galego: a vendima. 

Nas Rías Baixas, na Ribeira Sacra, en Valdeorras, no Ribeiro ou en Monterrei, as viñas énchense de xente disposta a recoller a uva que dará lugar aos nosos viños. 

É unha época de traballo duro, pero tamén de encontro, de tradición e de festa, un ritual que se repite desde hai séculos e que forma parte da nosa identidade.

E como todo oficio, a vendima ten o seu propio vocabulario. Desde a planta ata o recipiente onde repousa o viño, aquí tes as palabras que necesitas coñecer para vivir a vendima.

Acio

O conxunto de uvas que colgan dun mesmo pé. É unha das palabras clave da vendima e na fala ten como sinónimos cacho ou piña.

Adega

O establecemento onde se elabora o viño tamén recibe o nome de bodega. É o corazón de todo o proceso.

Bagazo

O residuo que queda da uva despois de espremela e sacarlle o líquido. Tamén se di bagaño, bagullo ou bullo. Deste residuo destílase, precisamente, a augardente.

Bocoi

Un recipiente de madeira dos grandes, cunha capacidade de entre trescentos e setecentos litros. Máis grande que o barril e que a pipa.

Borra

O depósito de materiais sólidos que se forma no fondo dos recipientes que conteñen viño. Ten moitos sinónimos: feces, fondón, madre, pouso, sarrio ou tártaro. Adoita usarse tamén en plural.

Cangallo

Cada unha das ramificacións que forman un acio, para o que tamén se usa a palabra en feminino: cangalla. Emprégase igualmente para o que queda do acio despois de quitarlle ou esmagar as uvas. Neste segundo sentido, na fala tamén se di canga, cangalla ou raspallo.

Espicha / espicho

O pau ou tubo de madeira pequeno que se mete nun furado do barril para tapalo ou para extraer o viño.

Fustalla

O conxunto de recipientes de madeira dunha adega: barrís, bocois, cubas, pipas, toneis… Todo o que serve para envasar e conservar o viño.

Lagar

O aparello onde se prensan as uvas para que solten o mosto. Un dos elementos máis simbólicos da cultura do viño en Galicia.

Lagarada

A acción de pisar a uva no lagar. A Lagarada é tamén o título dunha obra de teatro de Ramón Otero Pedrayo, publicada en 1929. A súa acción transcorre durante a vendima nunha casa grande da provincia de Ourense, á beira do Miño.

Pipa

Recipiente de madeira máis pequeno que o bocoi, de entre douscentos cincuenta e cincocentos litros. A versión pequena chámase pipote ou pipo.

Uva

O froito da vide e a protagonista absoluta da vendima. De aquí sae todo.

Vendimador/a

Quen recolle a uva durante a vendima. O traballo máis visible destas datas e o que enche as viñas de mans e de conversas.

Vide

A planta da que sae a uva. Coñécese tamén como cepa, cepeira ou videira, e é ese arbusto de talo retorto e follas dentadas que se cultiva, sobre todo, no sur de Galicia.

Viña

O terreo plantado de vides. Tamén se pode chamar viñedo. É a paisaxe que define comarcas enteiras de Galicia, especialmente nos socalcos da Ribeira Sacra.

Viñateiro/a

A persoa que se dedica á produción e venda de viño. Non confundir co vendimador, xa que o viñateiro está detrás de todo o proceso, non só da recollida.

O 'Tíralle da lingua' deste ano xa está aquí!

Que bonito é que o galego aloumiñe as historias que van saíndo das nosas gorxas. Non si?

Xa temos aquí unha nova edición do concurso de relato oral “Tíralle da lingua”. Unha nova oportunidade para que deixedes bulir a vosa imaxinación e mostredes a vosa creatividade e o amor pola lingua galega.

Concurso destinado a alumnado e profesorado, divido en tres niveis académicos.

Primaria

1º, 2º e 3º ESO

4º ESO e ensino postobrigatorio

Inscrición por parte dos centros: antes do 13 de novembro.

Formulario: https://cutt.ly/KylHObBk

Envío dos vídeos: antes do 20 de novembro mediante o seguinte formulario https://cutt.ly/QylHPhEa

Requisitos das historias: de base popular, base literaria ou elaboración propia. Actuacións en grupo ou individuais dun máximo de 5 minutos.

Premios:

1º Premio: valor de 250€ por nivel

2º Premio: valor de 150€ por nivel

Iniciativa organizada coa colaboración da Deputación da Coruña para o impulso do uso oral do galego.

https://as-pg.gal/actividades/xxv-tiralle-da-lingua

Sendas

Regreso

Ola, lectores e lectoras! Estamos de volta.

Comeza un novo curso e en poucos días abriremos: pronto a Biblioteca estará a plena marcha coa formación de usuarios/as, os préstamos, a Hora de Ler na aula e as outras actividades que coñeces doutros anos.

Benvida a todos e todas, e felices libros!

Juana Capdevielle, noventa anos xa

Sobre o 17 ou o 18 de agosto de 1936 (ou iso parece ser, xa que non hai certeza no tema) foi asasinado Federico García Lorca. Podedes ter unha aproximación a estes feitos e o que se supón que se sabe deles na excelente novela gráfica "La araña del olvido", de Enrique Bonet.

(Juana Capdevielle. Wikipedia)

Ese mesmo día 18 de agosto, no noso concello tamén sucedeu un feito igual de tráxico, o asasinato de Juana Capdevielle, bibliotecaria e pedagoga. O seu corpo apareceu no Monte da Gándara, despois dun daqueles fusilamentos chamados eufemisticamente paseos, no km 526 da estrada N-VI, co cruel engadido de levar tamén por diante a vida do seu futuro fillo, xa que estaba embarazada.

Como deixa intuír o seu apelido, Juana María Clara Capdevielle San Martín, nada en Madrid no 1905, era de orixe francesa por parte de pai. Estudou en Pamplona, obtendo resultados brillantes, incluso dando clases particulares de francés con tan só dezaoito anos, e despois cursou os estudos de Filosofía e Letras na Universidade Central de Madrid, levando unha vida a medias entre Madrid e Pamplona, con visitas a Francia.

Xa desde o principio da súa carreira profesional estivo centrada no mundo das bibliotecas, accedendo con vinte e cinco anos ao Corpo Facultativo de Arquiveiros, Bibliotecarios e Arqueólogos, traballando na Biblioteca Nacional de España, na de Filosofía e Letras da súa facultade e na do Ateneo de Madrid.

Foi, ademais, a primeira xefa dunha biblioteca universitaria en España.

Esta traxectoria profesional fixo que obtivese unha bolsa da Junta de Ampliación de Estudios para ampliar os seus coñecementos sobre a daquela aínda novidosa clasificación decimal das bibliotecas (o sistema que é hoxe o estándar universal de ordenación e clasificación) mediante estadías por Europa adiante en bibliotecas onde o sistema xa estaba plenamente desenvolvido, citar como dato que nas bibliotecas españolas non foi establecido como obrigatorio ata o remate da Guerra Civil.

Como se chega a este final?

En 1936, sen rematar as estadías por Europa, Juana volve a España, onde casa polo civil con Francisco Pérez Carballo, avogado e político de esquerdas. En abril, Pérez Carballo é nomeado Gobernador Civil da Coruña, o que fixo que o matrimonio se trasladara a Galicia. Cando ten lugar o golpe de estado do 18 de xullo, Juana permanece co seu marido no Goberno Civil ata o día 20, data na que abandona o edificio para refuxiarse na casa duns amigos. Ese mismo día, o seu home e apresado, sendo fusilado na madrugada do día 24 preto da Torre de Hércules.

A familia Abente, que a agochaba, non lle comunica a nova por mor do seu embarazo. Esta circunstancia pasa a ser unha fatalidade, xa que cando ela fai por saber da sorte do seu home é enganada (parece que polo falanxista Florentino González Vallés, despois sucesor do seu home no Goberno Civil) dicíndolle que lle envían un coche para recollela e reunirse con el. A realidade é que a deteñen e envíana ao cárcere, onde se entera da morte do seu home o día 27.

(Tumba de Juana Capdevielle,
cemiterio de Rábade)

Neste punto, como en moitas historias deste tipo durante a guerra, hai dúbidas en canto á exactitude dos datos, máis que nos feitos, na asignación de responsabilidades dos mesmos. Polo que sexa, durante as guerras, os participantes aparentan ter as ideas claras e as razóns firmemente asentadas, pero prefiren pasar á posteridade coa menor cantidade de sangue nas mans.

Resumindo un pouco, parece que Juana foi liberada do seu encerro coa prohibición de residir na Coruña. Isto levouna a residir no que hoxe sería área metropolitana, en Vilaboa, acollida na casa do deputado de Izquierda Republicana (partido do seu home) Victorino Veiga. Estando alí, recibe unha orde de deportación (sanción bastante habitual na época). Esta orde nunca chega a cumprirse, xa que é detida pola Garda Civil o 17 de agosto pola noite.

As últimas horas parece que transcorren primeiro na Coruña, pola detención, e despois no traslado cara o suposto destino do desterro, e aquí chegamos ás versións do lavado de mans que todos fan. O que parece estar claro é que foi asasinada onde apareceron os seus restos nunha cuneta, o de se foi a Garda Civil ou estes entregaron a Juana a un grupo de falanxistas, incluso por encargo de González Vallés, é algo que non queda claro aínda hoxe.

A vila de Rábade ten desde 2008 un monumento na súa honra no km 526 na estrada N-6 (ver Google Street View), nun lugar no que o entón alcalde, Francisco Fernández Montes, lembrou a Juana como "a mártir que a Rábade lle tocou por azar", frase que condensa o horror e irracionalidade de toda esta historia que queremos deixar hoxe aquí desde a biblioteca do instituto como recordo dunha persoa que vai un século xa facía un traballo que nós intentamos facer hoxe o mellor posible.

Final

Con esta viñeta de Marjane Satrapi, recentemente falecida, hoxe despedimos o curso; voltaremos de novo en setembro. 

MOITOS E MOI FELICES LIBROS!!

O nome das especias en galego

Pimienta, cilantro, albahaca… Cantas veces usaches a palabra en castelán sen saber cal era a forma galega?

O galego ten nomes propios para todas as especias e herbas aromáticas, moitas delas con formas que seguramente xa coñeces sen sabelo.

Nesta entrada de As Chaves da Lingua tes un repaso completo.

Alfábega

En castelán albahaca. Herba imprescindible na cociña mediterránea, especialmente no pesto e nas ensaladas con tomate.

Anís

Moi usado na repostaría e na elaboración de doces tradicionais galegos, como as rosquillas ou as orellas de Entroido.

Azafrán / Sasafrán

O galego admite as dúas formas: azafrán e sasafrán. A especia máis cara do mundo, obtida dos estigmas da flor do Crocus sativus, úsase para dar cor e sabor a arroces e guisos.

Canela

Cortiza aromática imprescindible na repostería galega, especialmente nas filloas e no arroz con leite.

Chile

Pemento pequeno e picante orixinario de México, usado para dar sabor a guisos e salsas.

Comiño

Semente aromática moi usada na cociña mediterránea e oriental, e presente nalgúns embutidos tradicionais.

Cúrcuma

Raíz de cor amarela intensa, cada vez máis presente na cociña galega pola súa incorporación desde a tradición asiática.

Estragón

Herba aromática moi usada na cociña francesa, especialmente en salsas e carnes.

Fiúncho / Fiollo

Planta moi abundante en Galicia cun cheiro semellante ao anís. Úsase como condimento, especialmente para cocer castañas. Ademais, é unha das herbas tradicionais do cacho de San Xoán e ten propiedades medicinais, especialmente dixestivas e diuréticas.

LOUREIRO/GAMALLO

As súas follas son imprescindibles en caldos, escabeches e cocidos galegos.

Mostaza

As súas follas son imprescindibles en caldos, escabeches e cocidos galegos.

Noz moscada

Especia de aroma intenso, moi usada en bechamel e en repostería.

Ourego

Herba imprescindible na cociña galega, presente en moitos pratos de carne, peixe ou embutidos, e tamén na pizza, onde é un dos condimentos máis usados.

Paprica

Especia orixinaria de Hungría que se obtén de diversas variedades de pemento seco e moído. Pode ser doce ou picante.

Pementa

Distínguense varios tipos: a pementa negra, que conserva a codia e é a máis usada na cociña; a pementa branca, privada de codia e de sabor máis suave; e a pementa verde, recollida antes de madurar.

Hai ademais variedades máis específicas, como a pementa de caiena, especia picante extraída de pementos do xénero Capsicum, tamén coñecida como caiena ou chile en po, e a pementa de caimán, unha especia de África Occidental elaborada coas sementes e vaíñas de especies do xénero Aframomum.

Pemento

O pimentón en castelán tradúcese como pemento en galego. Distinguimos entre pemento doce ou pemento picante. É o condimento estrela do polbo á feira.

Perexil / Pirixel

Herba fundamental na cociña galega, especialmente no peixe, no marisco e nas patacas.

Romeu

Herba aromática moi presente na cociña galega, usada especialmente en carnes asadas, cordeiro e coello. Tamén forma parte das herbas tradicionais do cacho de San Xoán.

Vainilla

Especia obtida dunha orquídea tropical, imprescindible na repostería.

Xenxibre

Raíz aromática de orixe asiática, cada vez máis presente na cociña galega contemporánea. Tamén se usa en medicina natural para aliviar as náuseas.