20/04/26
A voz de Begoña Caamaño
Esta vez, a homenaxeada é Begoña Caamaño, feminista confesa, era así como nos gustaba dicir nos finais dos oitenta; antimilitarista e pacifista; nacionalista galega e defensora dun mundo dos pobos; comprometida coa lingua galega da que nunca claudicou...Así é a muller que habita no nome da homenaxeada das letras, a que vive do seu oficio de xornalista e, sen ser impostora, a que é novelista. Unha muller que, sobre todo, se quixo libre e amou libre e moito.
Velaí, a novelista, para que a festa nos convide a ler as súas dúas novelas, a ler a historia doutra maneira, tendo en conta os pensamentos e desexos de Circe e de Penélope, os camiños andados e por andar de Morgana, xa que a vida, como a literatura, segue a enredar palabras e a dialogar connosco e Begoña merece como autora excepcional e como lectora incansábel ser lida, para gozarmos.
Mais no torreiro da festa non deben faltar os seus artigos que sementan conciencia en diferentes publicacións, A Nosa Terra, Deliberadamente ou a Festa da palabra silenciada. A escrita de Begoña e o seu compromiso coa Revista Antimilitarista Ar! ten por forza nos tempos que corren que tomar a praza para dialogar coa mocidade, para traer o significado e a necesidade de berrarmos: Nón á Guerra! Non ao servizo militar! Temas de moita actualidade. Nun mundo onde doe, como lle doería a ela, a palabra xenocidio, e a situación actual de Cuba e Palestina. Como USA, usa e Europa transita somnámbula.
Esta vez, a homenaxeada é unha xornalista de radio, redactora e locutora, escritora con palabras nas ondas, que defendía e cría nos medios públicos da e para a cidadanía. Esta vez, falamos da traballadora da Radio Galega, da defensora da súa lingua e do seu cultivo e da súa voz que dicía: Benvidas, benvidos, isto é club Club Cultura... para nos levar polos camiños do ocio. Benvidas, benvidos, o Expreso de Medianoite convídavos nesta madrugada a participar nunha viaxe.... Sempre diferente e plural. Ou nos conducía por un programa para chegar a todos os lugares e a todas as xentes, Andando a terra. E isto é o que queremos oír a súa voz e a súa capacidade por nos trasladar por todo ese xornalismo cultural. Xa sabemos que a Radio Galega, non é a dos tempos de Begoña, que a cultura galega semella esnaquizada como o Diario Cultural, onde ela tamén traballou. Indigna a manipulación e doe como cidadá que a estas alturas non pareza existir un proxecto desde a Radio e televidión galegas que nos permita gozar como público e aprender como futuras xornalistas, do labor de Begoña Caamaño, homenaxeada pola RAG. O que se nos ofrece non é nada, obra e non escolma, é o que se precisa. Queremos acceder á voz de Begoña Caamaño, para a mocidade.
Artigo de Marga do Val en Nós Diario
17/04/26
Palabras galegas e redes sociais
Scroll, like, post, hashtag, link…
Se falas así, non es a única persoa. Pero tampouco estás falando galego de todo. O curioso é que temos palabras propias para case todo o que fas nas redes sociais. O problema non é que non existan, é que non as usamos.
As Chaves da lingua ofrécenos unha selección de termos que podes empezar a incorporar xa.
Alcume
O que moitos chaman nickname en inglés, en galego é alcume ou alias. É o nome que usas en internet no canto do real.
Por exemplo: Ese é o seu alcume nas redes.
Bitácora
Aínda que menos usada, bitácora é unha alternativa galega a blog. Refírese a ese espazo web onde publicas artigos regularmente.
Por exemplo: Publicou un texto novo na súa bitácora.
Blogueiro / blogueira
En vez de blogger, temos blogueiro ou blogueira, a persoa que escribe nun blog.
Por exemplo: É blogueira de contido educativo.
Canle
O que en inglés sería channel, en galego é canle. É o espazo onde publicas contido, como en YouTube ou Telegram.
Por exemplo: Subín un vídeo novo á canle de YouTube.
Cancelo
Para substituír hashtag, existe a palabra cancelo. É esa etiqueta que comeza por # e serve para organizar contidos.
Por exemplo: Usa ese cancelo para chegar a máis xente.
Cancelación
Relacionado co inglés cancel culture ou cancellation, en galego falamos de cancelación, o proceso de rexeitamento colectivo cara a unha persoa.
Por exemplo: Houbo unha cancelación masiva a ese creador.
Cariña
Moita xente fala de emojis, pero en galego podes dicir cariña ou emoticona. É ese símbolo que engades ás mensaxes para expresar emocións.
Por exemplo: Mandoume unha cariña sorrinte.
Chío
Outra alternativa a tweet é chío, unha palabra moi ligada ao propio idioma. Refírese tamén a esas mensaxes breves nas redes.
Por exemplo: Publicou un chío moi comentado.
Chiar
Se falamos da acción, en vez de to tweet, podemos dicir chiar.
Por exemplo: Non deixa de chiar todo o día.
Contrasinal
En inglés é password, en galego, contrasinal e ademais é masculino. Refírese ao código que usas para acceder ás túas contas.
Por exemplo: Non lembro o contrasinal.
Leria
En lugar de dicir chat, podes usar leria. Refírese a unha conversa escrita en tempo real a través de Internet.
Por exemplo: Estiven na leria do grupo comentando o partido.
Leriar
Do mesmo xeito, leriar substitúe a to chat. É simplemente manter esa conversa en directo por escrito.
Por exemplo: Estivemos leriando toda a noite.
Ligazón
En lugar de link, en galego tes ligazón. É o enderezo que leva a outro contido na rede.
Por exemplo: Déixoche a ligazón ao artigo.
Loiada
Aquí si hai unha alternativa clara a fake news: loiada. É unha noticia falsa que se difunde para enganar.
Por exemplo: Iso é unha loiada, non o compartas.
Meme
Neste caso non hai cambio, meme úsase igual en galego. Refírese a ese contido humorístico que se difunde rapidamente.
Por exemplo: Ese meme está por todas partes.
Rechouchiar
En vez de to tweet, podemos usar rechouchiar, que é a acción de compartir un chío.
Por exemplo: Rechouchiou unha opinión bastante polémica.
Rechouchío
En inglés sería retweet, en galego rechouchío. Refírese á acción de compartir unha publicación allea nunha rede social.
Por exemplo: Fixen un rechouchío do seu comentario porque me pareceu interesante.
Titorial
En inglés dise tutorial, pero en galego temos titorial. Refírese a ese contido que explica paso a paso como facer algo.
Por exemplo: Vin un titorial para aprender a editar vídeos.
Trol
O inglés troll en galego é trol. É esa persoa que busca provocar e xerar conflito.
Por exemplo: Non lle fagas caso, é un trol.
Viral
Igual que meme, viral tamén se mantén. Refírese a contido que se espalla moi rápido.
Por exemplo: O vídeo fíxose viral.
15/04/26
Masculinos e femininos en galego
O galego e o castelán comparten moitas palabras, pero iso non significa que funcionen igual nas dúas linguas. Un dos erros máis frecuentes ten que ver co xénero. Algúns substantivos que en castelán son masculinos poden ser femininos en galego ou ao contrario.
As Chaves da Lingua ofrécenos algúns dos casos máis habituais.
Son palabras masculinas en galego
Estas palabras adoitan causar confusión porque en castelán son femininas, mentres que en galego son masculinas.
| o berce, o cárcere, o champaña, o costume, o couce, o cuspe, o diadema, o dote, o éxtase, o fantasma, o fel, o friame, o labor, o legume, o leite, o masacre, o mar, o mel, o nariz, o prebe, o sal, o sangue, o sinal, o sorriso, o til, o ubre, o xiz… |
Son palabras femininas en galego
Neste caso acontece ao revés. En castelán son masculinas, pero en galego empregan artigo feminino.
| a acne, a árbore, a armazón, a arte, a augardente, a ave, a avestruz, a bile, a calor, a cor, a culler, a cute, a dor, a eclipse, a énfase, a epígrafe, a feluxe, a ferruxe, a fraude, a fronte, a marxe, a orde, a orixe, a parálise, a paréntese, a ponte, a pube, a roibén, a sebe, a síndrome, a suor… |
Regra que non debes esquecer
En galego son femininas todas as palabras rematadas en –axe, coa excepción de tres: o traxe, o paxe, o garaxe.
Exemplos de palabras femininas con –axe: a viaxe, a reportaxe, a paisaxe, a aprendizaxe, a bricolaxe, a masaxe etc.
Por que existen estas diferenzas?
O xénero gramatical non sempre coincide entre linguas próximas. A evolución histórica das palabras, a súa orixe latina ou a influencia doutras linguas fixeron que algunhas adoptasen un xénero diferente en galego e castelán.
Por iso, cando aprendemos galego, é importante memorizar estes casos, xa que non sempre existe unha regra que permita deducilos.
Practica!
Para comprobar se dominaches estas diferenzas de xénero entre galego e castelán, As chaves da Lingua inclúe ao final da súa páxina un pequeno xogo interactivo.
Proba a completalo e mira cantas acertas.
10/04/26
Refráns de abril
Abril é un mes de contrastes: chove, sae o sol, arrefría, logo quenta… e mentres o tempo cambia de humor, a tradición popular lévanos acompañando séculos cun feixe de refráns que recollen a experiencia da terra e da xente que a traballa. En galego, coma noutras linguas, abril está cheo de ditos que falan do tempo, das colleitas, das esperanzas e dos medos.
Neste artigo de As Chaves da Lingua recóllense algúns dos refráns máis coñecidos sobre abril en galego.
Refráns sobre a predición do tempo
- A auga de abril enche o carro e o carril.
- Abril, augas mil, escoadas por un mandil.
- Abril e maio son a chave de todo o ano.
- Abril, se por mal quere vir, nin as portas deixa abrir.
- Cando abril recacha, aínda a vella queima a racha.
- Cando abril recacha, queima a vella a maza.
- En abril cear sen candil.
- En abril, chuvias ir e chuvias vir.
- Marzo ventoso e abril chuvioso, sacan o maio florido e fermoso.
Refráns sobre a agricultura
- Abril, pendoril; maio, engraio; san Xoán, segaio.
- Abril que non chove deixa ao labrego pobre.
- Abril quente e mollado, carga o carro e enche o gado.
- Auga de abril e xiada de maio, herba para todo o ano.
- Cando chove por San Xorxe, de cen cereixas quedan catorce.
- Coida de podar en marzo, que o que poda en abril é ruín.
Refráns sobre animais
- A ovella en Pascua florida está lustrosa e parida.
- Abril frío e mollado, enche o celeiro e farta o gado.
- Coas xarapadas de abril, mexa o porco no cubil.
- Cóbregas en marzo, neves en abril.
- En abril ronca o porco no cubil.
- En abril sae o cuco do cubil.
- Entre marzo e abril, se non ven o cuco quere vir o fin.
08/04/26
Pronomes galegos: As Chaves da Lingua ao rescate!
Os pronomes átonos son unha das bases para escribir e falar con naturalidade. Están en todas partes: en conversas, en textos, en mensaxes do día a día. E, aínda así, son un dos puntos onde máis erros se cometen.
Se os dominas, o teu galego sobe de nivel de forma inmediata.
Que son os pronomes átonos?
Son pronomes que non teñen acento propio e non poden aparecer sós. Van sempre ligados ao verbo.
Poden colocarse:
Antes do verbo → proclíticos
Despois do verbo → enclíticos
Exemplos:
Díxome a verdade (posición enclítica)
Non me contou nada (posición proclítica)
Se queres entender ben cando van antes ou despois do verbo, tes aquí unha guía completa sobre a colocación dos pronomes en galego.
Formas do pronome átono
Os pronomes átonos cambian segundo a función que cumpren na oración. Non é o mesmo substituír algo que recibir algo.
Hai dúas funcións básicas:
Complemento indirecto (CI) → responde a a quen? (indica destinatario ou beneficiario)
Complemento directo (CD) → responde a que? ou a quen?
Formas pronome átono como complemento indirecto
| Formas pronome átono como complemento indirecto | |
| 1ª persoa (singular) | me |
| 2ª persoa (singular) | che |
| 3ª persoa (singular) | lle |
| 1ª persoa (plural) | nos |
| 2ª persoa (plural) | vos |
| 3ª persoa (plural) | lles |
Formas pronome átono como complemento directo
| Formas pronome átono como complemento directo | |
| 1ª persoa (singular) | me |
| 2ª persoa (singular) | te |
| 3ª persoa (singular) | o / lo / no / a / la / na |
| 1ª persoa (plural) | nos |
| 2ª persoa (plural) | vos |
| 3ª persoa (plural) | os / los / nos / as / las / nas |
Erro típico: confundir te e che.
Se aínda dubidas, revisa este artigo con trucos para diferenciar entre te e che en galego.
Escritura do pronome de 3ª persoa
En galego, cando o pronome directo de terceira persoa (o/lo/no/a/la/na) vai despois dun verbo en forma afirmativa, modifícase para encaixar ben foneticamente. Estas son as tres regras principais:
- Verbo remata en vogal ou -n
Usamos: -o / -a / -os / -as
Merco o pantalón → Mércoo
Trouxo a axenda → Tróuxoa
Vexo o can → Véxoo
Mercaron as entradas → Mercáronas
- Verbo remata en -r ou -s
Desaparece esa consoante e engádese: -lo / -la / -los / -las
Comprar + o → compralo
Buscar + a → buscala
Comes + os → cómelos
- Verbo remata en ditongo
Engádese: -no / -na / -nos / -nas
Comeu + o → comeuno
Paguei + as → pagueinas
Contraccións dos pronomes átonos
En galego, cando un verbo leva dous pronomes persoais átonos seguidos, un de complemento indirecto (CI) e outro de complemento directo (CD), combínanse nunha soa palabra. A isto chámaselle contracción pronominal.
Na seguinte táboa, amósanse as contraccións das formas dos pronomes de complemento indirecto (CI) coas de complemento directo (CD).
| PRONOMES DE CI | PRONOMES DE CD | PRONOMES DE CI | PRONOMES DE CD | ||||||
| O | A | OS | AS | O | A | OS | AS | ||
| ME | mo | ma | mos | mas | NOS | nolo | nola | nolos | nolas |
| CHE | cho | cha | chos | chas | VOS | volo | vola | volos | volas |
| LLE | llo | lla | llos | llas | LLES | llelo | llela | llelos | llelas |
Exemplos:
Dámo → Dá + me + o → Dámo
Contámoscho → Contamos + che + o → Contámoscho
Envióunolo → Enviou + nos + o → Envióunolo
Ofreceullas → Ofreceu + lle + as → Ofreceullas
Practica!
Entrando neste enlace, ao final da páxina de As Chaves da Lingua, podes practicar o aprendido.
27/03/26
De festas e calendarios
Entón, a que se debe este baile de datas que tanto desconcerta e tanto incordia a profesores e demais xente que ten que organizar calendarios como o escolar?
Subamos na nosa máquina do tempo, que para iso somos unha biblioteca e podemos dispor de recursos pouco usuais e fantasiosos ata onde a nosa imaxinación nos leve, e viaxemos ata o século VI da nosa era. Nun contexto de asentamento do cristianismo como relixión de masas, as relixións seguían un proceso de sincretismo e/ou asimilación/apropiación das festividades xa existentes transformándoas en festividades propias. Coincidindo con estas circunstancias, tamén se produce un intento de organización oficial dos festivos da, naqueles momentos, nova e crecente relixión.
Como na maioría de casos, as festividades pagás do equinoccio de primavera foron collendo nomes variados segundo os credos que as asimilaban, e o relato bíblico situaba a morte de Cristo na Pascua xudía, entón Dionisio o Exiguo, monxe e matemático, argallou un combo do máis apañado e fixo unha proposta: a Semana Santa remataría o primeiro domingo de lúa chea despois do equinoccio de primavera, o que tamén marcaba distancias co xudaísmo, detalle importante no afianzamento da nova relixión.
Como dixemos antes, o contexto é importante. Falamos dunha época na que os calendarios aínda non estaban unificados, algunha cousiña ao respecto se ten comentado por aquí, e unha das cousas que hoxe nos parece exótica na cultura occidental é o de usar as fases da lúa como referencia temporal, o que viña sendo a base dos calendarios lunares.
Un calendario lunar é aquel baseado nas fases da lúa e que mide o mes como o intervalo entre dúas lúas cheas consecutivas: lunación, por se queredes usar unha palabra pouco frecuente e quedar de cultos nunha conversa intrascendente.
Isto fai que, xogando coa data do equinoccio e os veinte e oito días da lunación, o Domingo de Resurrección (data de finalización da Semana Santa) terá que caer sempre entre o 22 de marzo e o 25 de abril.
Por se o queremos complicar un pouco máis, lembrar que non tódolos cristiáns festexan igual, xa que as igrexas orientais (ortodoxas) seguen a usar o calendario xuliano para as datas rituais, que é polo que vemos que no leste de Europa ou no caso da maior parte dos coptos exipcios, o Nadal e a Pascua van cunha diferenza de dez días, resultante de non ter aplicado o cambio ao calendario gregoriano.
Como dato cultural, o do calendario lunar non é unha rareza obsoleta, senón que hai culturas que seguen con el. Por exemplo, o calendario musulmán, que é puramente lunar. Como a correspondencia entre este calendario e o noso non é inmediata nin simple, queda aquí unha explicación detallada do seu funcionamento. Aínda que por razóns comerciais, o calendario ao que estamos acostumados está estendido por todo o mundo, en moitos lugares que usan calendarios lunares non pasa de ser unha ferramenta diaria de gran utilidade, pero só por esa razón comercial, xa que o predominio corresponde a calendarios propios, como no citado calendario musulmán, ou outros como os lunisolares, que teñen en conta as estacións do ano, de gran uso en países como China ou a India. Aí tedes a explicación de porque o Ano Novo Chinés non cae nunha data fixa do noso calendario, senón que vai cambiando dunha forma moi parecida á Semana Santa, a segunda lúa nova despois do solsticio de inverno, época pola que xa vai aparecendo a primavera, razón pola que os chineses denominan a esta festividade Festival da Primavera.
Pois agora que xa sabedes porque tedes libre xusto estes días, só nos queda recomendar que os aproveitedes, o pasedes o mellor posible e descansedes para darlle un último empurrón ao que nos queda de curso á volta. E se sodes crentes, incluso ir a algunha procesión e rezar, que nunca se sabe de onde pode vir unha axudiña coas notas.
26/03/26
Novamente Orgullo Galego ao rescate!
Cando aprendemos unha lingua é habitual ter confusións. Pásanos a todas e todos! O importante é ser consciente e aprender cales son os erros máis habituais para non voltar cometelos.
Cales destes 7 son os que se che resisten?
Subscribirse a:
Comentarios (Atom)