Faleceu Alonso Montero

 O escritor, ensaísta e filólogo vigués Xesús Alonso Montero, membro do Consello da Cultura Galega e da Real Academia Galega, que presidiu entre 2013 e 2017, faleceu hoxe aos 97 anos de idade.

Nacido en 1928 en Vigo, foi licenciado en 1953 pola Universidade Complutense e doutor pola de Salamanca coa tese Lengua y estilo de Curros Enríquez en su poesía gallega (1966); exerceu a docencia no ensino medio en centros de Santiago de Compostela e Palencia, e no Lucus Augusti entre 1960 e 1976. Posteriormente, foi profesor titular de Literatura Española no Colexio Universitario de Vigo e, a partir de 1989, de Literatura Galega xa na Faculdade de Filoloxía de Compostela, onde gañou por oposición a cátedra de Literatura Galega (1991).

Centro dos seus estudos foi a lingua galega, á que dedicou un dos seus libros de maior repercusión: Informe -dramático- sobre la lengua gallega (1973), ensaio en que denunciaba a represión do seu uso e agoiraba un futuro sombrío para a lingua galega. O informe completaba estudos anteriores: O porvir da lingua galega (1968) e O que cómpre saber da lingua galega (1969).

Militante do Partido Comunista na clandestinidade desde 1962, desa óptica naceron obras como obras como Os escritores galegos ante a Guerra Civil Española (2007), Intelectuais marxistas e militantes comunistas en Galicia (1926-2006) (2007) ou Castelao na Unión Soviética en 1938. Filocomunismo e prosovietismo de Castelao nos anos da Guerra Civil (2012).

Defensor de que a lingua galega era tan digna como calquera outra, pois nela escribiran Rosalía de Castro, Eduardo Pondal, o vangardista Manuel Antonio ou Celso Emilio Ferreiro, investigador da cultura galega exiliada na obra de Luís Seoane ou Lorenzo Varela, director da editorial AKAL, foi nomeado en 2025 Fillo Adoptivo de Lugo, cidade á que estivo vinculado moitos anos.

Máis, aquí

Sete personaxes do Entroido tradicional galego

Das festas que celebramos ao longo do ano, e celebramos unhas poucas, o Entroido é a máis desenfadada e desenfreada de todas. Nas versións máis ancestrais das súas orixes, formaría parte dos ritos vinculados ao inverno, concretamente á fin do frío máis rigoroso e á chegada da época propia para sementar e, segundo isto, a finalidade das máscaras sería a de espantar os malos espíritos das colleitas.

E é que o máis típico do Entroido, deixando á parte as comidas, é andar de carauta posta, chocallando e trangallando, é dicir, correndo o Entroido, procurando que non che caian uns lategazos ou unha presa de formigas. No Entroido permítese todo, menos pasar del.

Con tanta mascarada non resulta doado sabermos quen é quen. Daquela, neste setestrelo, os de Portal das Palabras danlles un repaso a algúns dos personaxes máis recoñecidos do noso Entroido: pantallas, charrúa, meco...

Só tes que facer clic, aquí

Hoxe celebramos as mulleres de ciencia e a súa valiosa contribución

As constelacións en galego

As constelacións son agrupacións de estrelas que, vistas dende a Terra, forman figuras recoñecibles no ceo nocturno. 

Dende a antigüidade, as diferentes culturas déronlles nomes a estas formacións estelares e o galego conta coas súas propias denominacións para identificalas.

Neste artigo de As chaves da Lingua imos explorar os nomes das constelacións máis importantes en galego.

Constelacións zodiacais en galego

As doce constelacións do zodíaco, que marcan o camiño aparente do Sol ao longo do ano, teñen os seus nomes propios en galego.

As doce constelacións do zodíaco, que marcan o camiño aparente do Sol ao longo do ano, teñen os seus nomes propios en galego: Carneiro, Touro, Xemelgos, Cangrexo, León, Virxe, Balanza, Escorpión, Arqueiro, Capricornio, Augadeiro e Peixes .

Descubre o teu signo zodiacal en galego

Se queres saber que signo do zodíaco es segundo a túa data de nacemento, consulta o noso artigo sobre os 12 signos do zodíaco en galego, onde atoparás información detallada sobre cada signo, as súas datas exactas e as variantes en galego. Así poderás dicir “Eu son carneiro” ou “O meu signo é Balanza” na nosa lingua.

Outras constelacións importantes en galego

Osa Maior

A Osa Maior é unha constelación boreal de sete estrelas moi brillantes que ten forma de carro. É unha das constelacións máis recoñecibles do ceo nocturno e visible durante todo o ano no hemisferio norte. En galego tamén se coñece como Carro das Estrelas ou Carro Grande pola súa forma característica.

Osa Menor

A Osa Menor é unha constelación boreal de sete estrelas menos brillantes que as da Osa Maior. Unha das súas estrelas é a Polar (estrela do Norte), que marca o norte xeográfico. Popularmente tamén se chama Carriño ou Carro Pequeno en contraposición á Osa Maior.

Setestrelo

O Setestrelo é un grupo de sete estrelas pertencentes á constelación do Touro que destacan sobre as demais. En astronomía coñécese como Pléiades e é un dos cúmulos estelares máis famosos e facilmente visibles a simple vista. O nome galego fai referencia ás sete estrelas principais que se poden ver sen necesidade de telescopio.

Centauro

Centauro é unha constelación extensa situada no hemisferio celeste austral. É a novena constelación máis grande do ceo e contén Alpha Centauri, o sistema estelar máis próximo ao noso Sol.

Alción

Alción é a estrela máis brillante das Pléiades (Setestrelo), situada na constelación de Touro.

Rosalía de Castro: a primeira galega que dá nome a unha estrela

En decembro de 2019, a Unión Astronómica Internacional aprobou que a estrela HD 149143 pasase a chamarse oficialmente ‘Rosaliadecastro’ e o seu exoplaneta ‘Riosar’, en homenaxe á escritora galega e ao río que atravesa Santiago de Compostela.

Características da estrela Rosalía de Castro

A estrela Rosalía de Castro é unha anana amarela semellante ao Sol situada a 240 anos luz da Terra na constelación de Ofiúco. Ten unha magnitude de 7,89, o cal a converte nun obxecto visible con prismáticos en ceos escuros.

O exoplaneta Río Sar

O exoplaneta Río Sar (HD 149143 b) foi descuberto en 2005. Trátase dun xigante gasoso lixeiramente maior que Xúpiter que orbita moi preto da súa estrela, a só oito millóns de quilómetros de distancia. Tarda só 4,1 días en dar unha volta completa arredor dela.

Entroido: pasatempos, sopas de letras, refráns...

O Entroido xa está nas rúas! E ás veces na aula só fai falta poñer palabras ao que o alumnado xa ve e vive. Pidopapas.com ofrece unha serie de actividades descargables para docentes e alumnado sobre o Entroido galego (cigarróns, peliqueiros, boteiros, osos…) para traballalo con calma e sen complicacións.

Fai clic na imaxe, entra e descarga a actividade!

Infórmate premendo na imaxe

Día da Lingua Grega

 A UNESCO proclamou por unanimidade o 9 de febreiro, isto é, un día como hoxe, Día Mundial da Lingua Grega en recoñecemento á súa contribución ao patrimonio cultural da humanidade durante 3.000 anos de continuidade ininterrompida.

Contra o cambio climático

Isolino

Comezan a chegar...

Tradicionalmente, este era o día a partir do cal se podían ver na nosa Península as primeiras cegoñas recén chegadas da África subsahariana; o refraneiro así o recolle: "Por san Bras, a cegoña verás". Nos nosos días, e por culpa do cambio climático, as cousas van mudando, e algunhas destas aves xa non migran senón que permanecen entre nós todo o ano.

Se tes interese nos mitos e lendas á volta de san Brais e os días próximos á súa celebración, podes entrar neste enlace de Galicia encantada.

Día de Castelao

O 30 de xaneiro conmemórase o Día de Castelao e tamén o Día da Ilustración en Galicia, unha data para lembrar a figura dun dos grandes intelectuais do noso país.

 Alfonso Daniel Manuel Rodríguez Castelao foi moito máis que un escritor, debuxante ou político; foi un símbolo da identidade galega e do compromiso coa nosa lingua e cultura.

O seu pensamento, cheo de ironía, lucidez e fondura, continúa vixente hoxe en día. As súas frases non só reflicten a súa visión de Galicia, senón que tamén nos fan reflexionar sobre temas universais como a liberdade, a xustiza ou a importancia da nosa lingua.

Neste artigo de As chaves da Lingua recóllense diferentes frases de Castelao que todo o mundo debería coñecer porque seguen a ser un faro para entender Galicia e a súa loita.

Frases de Castelao

Sempre en Galiza

Publicada no exilio, Sempre en Galiza é a obra política fundamental de Castelao. Nestas frases, latexa a súa visión combativa, a súa fe nun país que só poderá ser libre se cre en si mesmo. Ideas que baten hoxe coa mesma forza que onte.

Se Galiza che parece pequena é porque non tes azos para concibir nada grande.

O verdadeiro heroísmo consiste en trocar os anceios en realidades, as ideas en feitos.

Vale máis unha terra con árbores nos montes ca un estado con ouro nos bancos.

A nosa vaca ten o pesebre en Galiza e os tetos en Madrid. E o que non lle dá de comer a unha vaca non ten dereito a muxila.

Ningún idioma alleo, por ilustre que sexa, poderá expresar no noso nome os íntimos sentimentos, as fondas dores e as perdurables esperanzas do pobo galego: se aínda somos diferentes e capaces de existir, non é máis que por obra e gracia do idioma.

Se aínda somos galegos, é por obra e gracia do idioma.

Pero dentro de Portugal quedounos a metade da nosa terra, do noso espírito, da nosa lingua, da nosa cultura, da nosa vida, do noso ser nacional.

Álbum Nós

Álbum Nós é unha das obras máis icónicas de Castelao como artista plástico. A través das súas ilustracións, que acompañan textos breves pero cargados de significado, debuxou unha Galicia fonda, chea de dor, de dignidade e de identidade.

En Galiza non se pide nada. Emígrase.

Non lle poñades chatas á obra namentres non se remata. O que pense que vai mal que traballe nela; hai sitio para todos.

Cousas

En Cousas, pode verse o Castelao máis irónico, o que observa o mundo coa mirada dun retratista. O libro recolle pequenas escenas e reflexións que mesturadas con retranca.

A paz virá cando os homes todos queiran ser burros.

A liberdade é a única reserva coa que contan os pobos para crearen o seu futuro.

Os dous de sempre

Nesta obra teatral, Castelao dálle forma ao conflito eterno entre o poder e os oprimidos, entre a resignación e a rebeldía. É unha obra dura, directa, na que o autor non ofrece solucións máxicas, pero si preguntas incómodas que seguen vixentes. As frases que destacamos desta sección poñen o foco na hipocrisía social, nos dobres raseros morais e na brutalidade que se agocha tras moitas convencións. Un Castelao crítico, provocador e radicalmente humano.

Os que defenden a castidade para que o amor exista tamén podían defender a fame para que o comer sexa unha ledicia.

Cada galo que canta nos faiados denuncia unha falcatruada, porque os labregos non regalan galos de balde.

"Chove sen fin...

... no meu corazón, pero ti estás lonxe de min e eu sigo aquí, soa sen ti, soa sen ti."

Así cantaba Shin Chan no seu momento, e ben o podería estar facendo estas semanas nas que estamos empezando a desenvolver xa rasgos anfibios de tanto chover. A pesar desta introdución, non imos falar do entrañable Shinnosuke Nohara, senón do que chove e de tódalas palabras que temos en galego para falar de toda esta auga que xa nos vai aburrindo.

Para iso, imos tomar prestado un bo anaco do dun artigo publicado vai anos en GCiencia no que se resumen moi ben os distintos tipos de precipitacións.

Chove pouco

Babuña, babuxa, barbaña, barbuza, barrallo, barrufa, barruñeira, barruzo, borralla, breca, chuvisca, chuviscada, chuviñada, froallo, lapiñeira, marmaña, orballo, parruma, parrumada, patiñeira, patumeira, poalla, poallada, poalleira, poallo, zarzallo.

Chove forte

Arroiada, ballón, basto, bátega, bategada, cebra, cebrina, chaparrada, chuvascada, chuvasco, chuvieira, cifra, ciobra, dioivo, treixada, xistra, zarracina.

Chove con xeo ou neve

Auganeve, cebrisca, escarabana, nevada, nevarada, nevareira, nevarío, nevisca, nevarisca, pedrazo, salabreada, sarabiada, torba, xarapada.

Hai raios e tronos

Tronada, treboada, torboada, torbón, trebón.

Vai parando de chover

Amizar, delampar, escambrar, escampar, estear, estiñar, estrelampar.

E aínda que non chova, tamén podemos ter condensación de auga

Borraxeira, borraxoia, brétema, cegoña, fuscallo, néboa, neboeiro, nebra.

Pois con esta colección de vocabulario que vos deixamos, agora xa podedes falar do tempo, que é algo moi frecuente nestes días, con propiedade e elegancia. E non vos desanimedes nin poñades tristes, que xa sabemos que nunca choveu que non escampara.

Xogos de mesa

 

Os xogos de mesa son unha excelente forma de pasar o tempo en compañía, aprender novas habilidades e divertirse. Se a todo isto lle sumamos a posibilidade de xogar en galego, o pracer é dobre. 

Neste artigo, con As chaves da Lingua vas descubrir algúns dos mellores xogos en galego.

Cursos.gal

Cursos.gal ofrece unha serie de xogos en galego pensados para reforzar vocabulario e mellorar a comprensión escrita mentres te divirtes.

Nesta páxina atoparás sopas de letras, enforcados e encrucillados, todos eles deseñados para que practiques palabras sobre animais, plantas, tradicións, vivenda, xogos, deportes e moito máis.

Pensatermos

A Mesa pola Normalización Lingüística lanzou Pensatermos, un xogo ameno e gratuíto para entreterse a calquera hora do día e que consiste en formar palabras a través de sete letras, sendo unha delas de uso obrigatorio.

Wordle galego

Wordle Galego é un xogo en liña de adiviñanza de palabras onde os xogadores teñen que descubrir unha palabra oculta de cinco letras nun máximo de seis intentos. O obxectivo é atopar a palabra correcta usando a lóxica e as pistas proporcionadas por cada intento. Hai dúas versións do Wordle, a primeira é máis doada porque na segunda versión as palabras poden levar acento.

Logaliza

O xogo Logaliza é similar a Worldle, mais nesta ocasión amosa imaxes representativas de comarcas galegas. Os xogadores teñen catro intentos con pistas sobre a distancia e dirección para adiviñar o lugar.

GaliGuessr

Galiguessr é un quiz interactivo de xeografía de Galicia en que tes que adiviñar distintas localizacións. O obxectivo é marcar no mapa o punto que cres correcto e gañar puntos segundo a proximidade á localización real. Podes escoller entre diferentes modos de xogo, como comarcas, concellos, vilas e cidades, ríos, natureza ou 100 % azar. É unha ferramenta perfecta para explorar Galicia, aprender xeografía e divertirse.

Aplicacións para o móbil

Ximnasio Léxico

A RAG creou unha innovadora aplicación de xogos lingüísticos baseada no seu propio Dicionario, dispoñible para dispositivos móbiles en Android e iOS chamada Ximnasio Léxico.

Esta aplicación ofrece dúas modalidades principais: adestrar e competir. Unha vez que as persoas xogadoras se senten preparadas, poden pasar á competición, que está estruturada en tres niveis de dificultade (inicial, medio e superior), o que garante un reto adecuado para cada nivel de coñecemento da lingua galega.

Xogos de mesa en galego

Pido Papas

Pido Papas é unha web que ofrece pasatempos en galego, como sopas de letras e escape rooms para imprimir, dirixidos a todas as idades.

Vacaloura

Vacaloura é un xogo de mesa para aprender, practicar e mellorar coñecementos sobre lingua galega. Serve tanto para galegofalantes como neofalantes.

O xogo do picapau

O xogo do picapau é un xogo de mesa para poñen a proba os coñecementos sobre Galicia e sobre cultura xeral. Estas preguntas estrutúranse en catro bloques ou áreas temáticas: lingua e literatura; ciencias, xeografía e recursos; historia, cultura, persoeiros e tradicións; e cultura xeral. As tres primeiras categorías están centradas especificamente en Galicia.

O xogo complétase con xogos-desafío que poñen a proba diferentes habilidades das persoas participantes, como o debuxo ou a mímica.

Ti non es de aquí?

Ti non es de aquí? ten un formato parecido ao Trivial para poñer a proba os coñecementos sobre 5 áreas temáticas sobre Galicia (xeografía, lingua, literatura, historia, deporte…).

Baralla Galega

A Baralla Galega é un xogo de cartas que versiona os catro paos da baralla tradicional coa vieira, a cunca de viño, o fouciño e o pemento de Padrón como os catro elementos representativos da nosa cultura popular.

Cordadas

Cordadas é un xogo creado por Muki no cal poden participar de 2 a 6 xogadores e aínda que a temática sexa a escalada e o alpinismo, calquera pode xogar xa que se basea nun código de cores. 

MemoFEM

MemoFem é un xogo de memoria feito por Avezar. Consta de 32 fichas correspondentes a 16 científicas e inventoras salientables e un póster cunha breve biografía sobre cada unha delas.

O gatipedro

O Gatipedro é un xogo de axilidade mental onde os xogadores deben desfacerse das cartas o máis rápido posible. As cartas están baseadas en lendas de oito seres mitolóxicos galegos e deben ser colocadas de acordo coas súas historias.

Videoxogos en galego

Xogalego é un catálogo que recompila todos os videoxogos dispoñibles en galego. Cada ficha inclúe información detallada: plataformas onde está dispoñible, xénero, ligazóns de descarga…