Marzo e os seus refráns

 O mes de marzo é un tempo de cambios: o inverno vai rematando e a primavera asoma. Na cultura popular galega, este mes está cheo de refráns meteorolóxicos e agrícolas que reflicten a incerteza do clima e a importancia deste período para os labregos.

Que nos din os ditos sobre marzo? Vexamos algúns dos refráns máis coñecidos neste traballo de As chaves da lingua.

Refráns de marzo

Refráns sobre a predición do tempo

• Cando febreiro non febreirea, marzo marcea.
• Cando marzo abrilea, abril marcea.
• Cando marzo maiea, maio marcea.
• Marzo marzola, trebón e raiola.
• Marzo pardo, abril chuvioso e maio ventoso, fan o ano fermoso.
• O sol de marzo queima as donas no seu pazo.

Refráns sobre animais

• Chuvia en marzo, nin a mexadura dun gato.
• Cobras en marzo, neve en abril.
• En marzo, nin o rabo do gato mollado.
• Entre marzo e abril o cuco ha de vir.
• Marzo marzán, pola mañá cara de rosa e pola tarde cara de can.

Refráns sobre a agricultura

• Quen en marzo non poda a súa viña, perde a vendima.
• Se no marzo ves tronar, arromba cubas e lagar.
• Vendima no regazo, aquel que poda en marzo.

Refráns sobre santos

• Día de san Xosé, primeira anduriña se ve.
• Polo san Matías, marzo ós cinco días.
• Por san Reimundo a anduriña vén do outro mundo.

Os refráns galegos sobre marzo móstrannos a sabedoría dos nosos devanceiros, que aprendían do clima observando a natureza. Moitos destes ditos seguen vixentes hoxe en día, sobre todo no mundo rural.

Un día coma hoxe de 1917, morría Eduardo Pondal

 A seguir, do poeta que cantou como ningún outro a liberdade, un poema de Queixumes dos pinos (1886)

 

Feros corvos de Xallas,

que vagantes andás

en salvaxe compaña,

sen hoxe nin mañá,

quen puidera ser voso compañeiro

pola gandra longal!

Algo de vago e fero

do meu ser no profundo

eu levo, com’as brétemas

dos curutos escuros,

unha ruda e salvaxe

inclinación dos seres vagamundos;

algo do rudo vento,

qu’azouta o cabo Ougal;

do salvaxe miñato,

que leva o vento soán

e con nobre ufanía

o esquivo mato rexistrando vai;

algo das vagas brétemas,

algo das uces altas,

algo dos libres corzos

e das feras bandadas

dos corvos vagamundos,

que s’espallan de Xallas polas gandras.

8M na nosa biblioteca

Con motivo da conmemoración do Día Internacional da Muller, o noso equipo preparou esta exposición na entrada do centro cunha escolma dos nosos fondos relacionados con este día.

Aquí tedes a selección cun pouco máis de detalle:

Aínda que, se queredes máis detalle, o mellor é que vos pasedes pola biblioteca e vos fagades con algunha destas obras para profundizar. Como exemplos, os seguintes:

- "Flor del desierto" (1998), de Waris Dirie. Historia autobiográfica dunha modelo e activista somalí, vítima da mutilación xenital forzada e que escapou con trece anos da súa familia e o seu país para evitar un matrimonio concertado.

- "Las chicas..." "...van donde quieren", "...son guerreras", "...son de ciencias", de Irene Cívico e Sergio Parra, ilustrados por Nuria Aparicio. Un conxunto de biografías de mulleres inspiradoras e transformadoras que contribuíron a cambiar o noso mundo.

- "Hipatia. La verdad en las Matemáticas" (2017), de Jordi Bayarri e Dani Seijas. Unha breve novela gráfica que conta a historia dunha das mulleres matemáticas máis antigas coñecida, a súa época e a súa morte a mans de fanáticos relixiosos.

Día Internacional da Muller

 

Lecturas en galego para o 8M

O Día Internacional da Muller Traballadora, que celebramos cada 8 de marzo, é unha oportunidade para reflexionarmos sobre os retos que as mulleres afrontaron ao longo da historia e as conquistas que aínda quedan por acadar. A literatura en galego, escrita por e sobre mulleres, é un reflexo desas loitas e tamén unha ferramenta poderosa para promover o feminismo e a igualdade.

Neste artigo de As Chaves da Lingua recoméndannos algúns libros en galego cos que poderemos reflexionar, emocionarnos e celebrar o papel das mulleres na nosa sociedade.

Mulleres que (nos) dan que pensar de África López Souto

Este libro pon o foco en mulleres galegas que deixaron unha pegada profunda na nosa historia, pero que moitas veces foron esquecidas. Unha obra que reivindica o papel destas figuras e nos invita a reflexionar sobre a súa relevancia.

Chámame señora, pero trátame coma a un señor de Inma López Silva

Neste ensaio, Inma López Silva analiza con lucidez e ironía as contradicións que as mulleres seguen a atopar nos espazos de poder, na cultura e na vida pública. A partir de experiencias persoais e reflexións críticas, a autora cuestiona os prexuízos, os teitos de cristal e as dinámicas de desigualdade que se manteñen, mesmo en contextos que se consideran avanzados.

Feminismos de María Reimóndez e Olga Castro

Este ensaio analiza os diferentes feminismos e explora como estes axudan a combater as violencias machistas. Ideal para quen desexe unha visión teórica clara e didáctica.

Contáronme un conto mal contado. Onde estaban as mulleres na historia? de Susana Reboreda Morillo (coord.)

Esta publicación ten o obxectivo de visibilizar o papel das mulleres naa historia e cuestionar a narrativa tradicional centrada no home.

A Galiza feminista. Tebras e alboradas de Miriam Couceiro Castro

Este libro traza a historia do movemento feminista en Galicia, desde os seus inicios ata as folgas do 8M. Cunha narrativa clara e accesible, a autora destaca a importancia desta loita para comprender a realidade galega actual. Máis que unha crónica, o libro é unha homenaxe ás mulleres que seguen marchando na procura dunha igualdade que aínda está por acadar.

María Vázquez Suárez, a mestra socialista que o franquismo asasinou de Aurora Marco

A autora reconstrúe a vida desta mestra socialista que exerceu o seu labor pedagóxico cun forte compromiso social ata que a represión franquista acabou coa súa vida. A través da investigación histórica e da recuperación de documentos e testemuños, o libro devolve nome e memoria a unha muller que simboliza a persecución sufrida por moitas mestras republicanas durante a ditadura.

Literatura infantil e xuvenil para o 8M

Pioneiras de Anaír Rodríguez

Un libro ilustrado que achega ás lectoras e lectores as historias de mulleres galegas que abriron camiño en diferentes campos. Perfecto para aprender e inspirarse coa valentía das pioneiras que desafiaron as normas do seu tempo.

Bárbaras de María Reimóndez

Este libro aborda a menstruación como un tema central para reflexionar sobre cuestións como o sexismo, a ecoloxía, o racismo e a transfobia. Cun ton desenfadado, o libro reivindica a importancia de falar abertamente deste proceso natural que afecta a máis da metade da poboación. Máis alá da regra, trátase dunha chamada á rebeldía das Bárbaras! que desafían as normas e contribúen a construír un mundo máis xusto.

Os corpos invisibles de Emma Pedreira

Trátase dunha novela ambientada no Londres da Revolución Industrial que ten como protagonista a unha rapaza de 15 anos que traballa desde os oito nunha fábrica téxtil. A obra reflexiona sobre a invisibilidade das mulleres na historia e reivindica o papel das voces femininas que foron silenciadas ao longo do tempo.

Feminino singular, en plural de Concha Blanco

Trátase dun libro de poemas biográficos que rende homenaxe a mulleres galegas pioneiras cuxas historias foron moitas veces esquecidas. A través de versos e ilustracións de Laura Romero, a obra recupera as súas vidas e convida a reivindicar a memoria e o papel das mulleres na historia.

A literatura como ferramenta de cambio

Os libros non só nos axudan a comprender o mundo, senón que tamén poden cambiar a nosa forma de velo. Este 8M, invítote a achegarte a estas lecturas en galego para descubrir novas voces, aprender e celebrar a diversidade e a forza das mulleres.

Celebrando o Día da Muller

Na Biblioteca Pública de Lugo, e coincidindo coa celebración do 8 de Marzo, inaugurouse a exposición do Foro Feminista de Lugo "Mulleres para pensar. Ideas para defender", suxestiva e chea de información. O propio e aconsellable é visitala e atender a cada un dos seus paneis pero, por se non tes oportunidade de ir, traémosche aquí unha mostra.

Gugusse et l'Automate

 Hai tan só unhas semanas foi atopada en Michigan unha curtametraxe de Georges Méliès que se dera por perdida durante décadas. Esta película é Gugusse et l'Automate (1897), e probablemente sexa a primeira que mostra un robot. O achado, segundo di a Biblioteca do Congreso en Washington, onde se atopa depositado o filme, produciuse tras unha doazón feita por un home de Michigan cuxo bisavó era un labrego que tamén exercía como mestre, e que polas noites ía de vila en vila cun espectáculo ambulante de lanterna máxica e películas que facía acompañar cun fonógrafo.

Os filmes que reuniu foron caendo no esquecemento, xeración tras xeración, até que se produciu a doazón; entre outras producións de Edison xa coñecidas, apareceu esta de Méliès que se tiña por perdida, e que agora, restaurada debidamente, está ao dispor do público e ti podes ver aquí:

Sal e saúde

 

Día do Oso Polar

 O oso polar resulta fundamental para o equilibrio biolóxico e constitúe un indicador da saúde do Ártico e do ecosistema mariño mundial.

O quecemento global e a retracción do xeo eliminan as súas plataformas de caza. O dexeo prematuro provoca escaseza de alimento e compromete a supervivencia da especie.

Dos ventos en Galicia e do seu significado

Galicia sempre mirou ao ceo. Durante séculos, a nosa xente viviu pendente dos ventos: os mariñeiros escrutaban o horizonte antes de facerse ao mar, os labregos estudaban as nubes para decidir cando sementar ou segar e as avoas sabían que vento traía chuvia e cal anunciaba sol.

Este coñecemento transmitíase de xeración en xeración a través das palabras. Hoxe, moitos destes nomes están a esmorecerse. Vivimos en casas illadas, consultamos aplicacións meteorolóxicas e case xa non precisamos ler os sinais do ceo. Mais recuperar este vocabulario é recuperar unha parte importante da nosa cultura, un saber que conecta a lingua coa terra, co mar e coa vida de quen nos precedeu, como nos ensina este artigo de As Chaves da Lingua.

Ventos suaves e refrescantes

airexa

Vento suave. Sinónimos: aura, brisa, hálito.

Á tardiña, unha airexa fresca entraba pola ventá da cociña.

Ventos do norte: o frío que vén do alto

cadeleira

Vento frío procedente do norte, característico dos meses de febreiro e marzo.

A cadeleira facía tremelicar aos rapaces que xogaban no adro.

calistro

Aire frío e cortante que baixa do norte. Sinónimos: corisco, escarabana, xeeiro.

Co calistro, nin as vacas querían saír da corte.

cerzo

Vento frío do norte.

Cerzo na vara, auga na cara.

nordestada

Vento que sopra con forza do nordeste.

Coa nordestada, o mar embraveceuse en poucas horas.

nortada

Vento forte do norte.

A nortada obrigou os pescadores a abeirarse no porto.

Ventos do sur: cálidos e secos

ávrego

Vento procedente do sur ou do suroeste.

Co ávrego, a calor facíase máis pesada.

siroco

Vento cálido e seco que chega desde o Sahara.

O siroco deixaba unha capa de area fina sobre os coches.

soán

Vento suave do sueste, máis temperado que os do norte.

O soán encheu a tarde dunha calma agradable.

surada

Vento forte do sur.

A surada levouno ata o porto en menos tempo do esperado.

Ventos do leste

lestada

Vento vigoroso que sopra desde o leste.

A lestada levantou as tellas do palleiro.

levante

Vento que se despraza desde o leste.

Co levante, sabían que viría chuvia antes do anoitecer.

Ventos do oeste

poñente

Vento que vén do oeste.

O poñente trouxo as primeiras nubes da tarde.

galerna

Vento moi forte de entre o oeste e o noroeste, que ocasiona fortes temporais na costa do Cantábrico.

A galerna pillou aos mariñeiros lonxe da costa.

Outros ventos

carbeso

Vento frío e seco.

Ao solpor comezou a soprar un carbeso que facía tremelicar a calquera.

guilsa

Vento xélido e seco. Sinónimo: sieiro.

Saíronlle degresas nos beizos por mor da guilsa.

travesío

Vento que sopra lateralmente.

O vento travesío facía difícil camiñar pola ponte.

zarracina

Ventada forte acompañada de chuvia intensa.

A zarracina obrigounos a parar a marcha.

Ventos tropicais

alisio

Vento constante que sopra entre os trópicos, do nordeste ao suroeste no hemisferio norte.

Os veleiros aproveitaban os alisios para cruzaren o Atlántico.

Ventos de uso literario

Algúns nomes de ventos só se empregan na linguaxe poética ou en textos literarios, mais forman parte do noso patrimonio léxico e convocan imaxes evocadoras.

aura

Brisa suave e refrescante. Sinónimos: airexa, brisa, hálito.

Camiñaba pola beiramar, gozando da aura vespertina.

austro

Vento que sopra do sur. Sinónimo: noto.

O austro arrastraba po do deserto ata as nosas terras.

bóreas

Vento do norte. Sinónimo: aquilón.

O bóreas trouxo consigo a primeira xeada do ano.

favonio

Vento suave e apracible procedente do oeste.

O favonio de xuño alentaba os lenzos tendidos no patio.

Coñecer estes nomes non é só cuestión de vocabulario. É comprender como a nosa xente interpretaba o tempo, como se protexía da inclemencia e como aproveitaba as correntes para navegar ou secar a colleita. Cada vento conta unha parte da nosa historia.