Lecturas en galego para o 8M

O Día Internacional da Muller Traballadora, que celebramos cada 8 de marzo, é unha oportunidade para reflexionarmos sobre os retos que as mulleres afrontaron ao longo da historia e as conquistas que aínda quedan por acadar. A literatura en galego, escrita por e sobre mulleres, é un reflexo desas loitas e tamén unha ferramenta poderosa para promover o feminismo e a igualdade.

Neste artigo de As Chaves da Lingua recoméndannos algúns libros en galego cos que poderemos reflexionar, emocionarnos e celebrar o papel das mulleres na nosa sociedade.

Mulleres que (nos) dan que pensar de África López Souto

Este libro pon o foco en mulleres galegas que deixaron unha pegada profunda na nosa historia, pero que moitas veces foron esquecidas. Unha obra que reivindica o papel destas figuras e nos invita a reflexionar sobre a súa relevancia.

Chámame señora, pero trátame coma a un señor de Inma López Silva

Neste ensaio, Inma López Silva analiza con lucidez e ironía as contradicións que as mulleres seguen a atopar nos espazos de poder, na cultura e na vida pública. A partir de experiencias persoais e reflexións críticas, a autora cuestiona os prexuízos, os teitos de cristal e as dinámicas de desigualdade que se manteñen, mesmo en contextos que se consideran avanzados.

Feminismos de María Reimóndez e Olga Castro

Este ensaio analiza os diferentes feminismos e explora como estes axudan a combater as violencias machistas. Ideal para quen desexe unha visión teórica clara e didáctica.

Contáronme un conto mal contado. Onde estaban as mulleres na historia? de Susana Reboreda Morillo (coord.)

Esta publicación ten o obxectivo de visibilizar o papel das mulleres naa historia e cuestionar a narrativa tradicional centrada no home.

A Galiza feminista. Tebras e alboradas de Miriam Couceiro Castro

Este libro traza a historia do movemento feminista en Galicia, desde os seus inicios ata as folgas do 8M. Cunha narrativa clara e accesible, a autora destaca a importancia desta loita para comprender a realidade galega actual. Máis que unha crónica, o libro é unha homenaxe ás mulleres que seguen marchando na procura dunha igualdade que aínda está por acadar.

María Vázquez Suárez, a mestra socialista que o franquismo asasinou de Aurora Marco

A autora reconstrúe a vida desta mestra socialista que exerceu o seu labor pedagóxico cun forte compromiso social ata que a represión franquista acabou coa súa vida. A través da investigación histórica e da recuperación de documentos e testemuños, o libro devolve nome e memoria a unha muller que simboliza a persecución sufrida por moitas mestras republicanas durante a ditadura.

Literatura infantil e xuvenil para o 8M

Pioneiras de Anaír Rodríguez

Un libro ilustrado que achega ás lectoras e lectores as historias de mulleres galegas que abriron camiño en diferentes campos. Perfecto para aprender e inspirarse coa valentía das pioneiras que desafiaron as normas do seu tempo.

Bárbaras de María Reimóndez

Este libro aborda a menstruación como un tema central para reflexionar sobre cuestións como o sexismo, a ecoloxía, o racismo e a transfobia. Cun ton desenfadado, o libro reivindica a importancia de falar abertamente deste proceso natural que afecta a máis da metade da poboación. Máis alá da regra, trátase dunha chamada á rebeldía das Bárbaras! que desafían as normas e contribúen a construír un mundo máis xusto.

Os corpos invisibles de Emma Pedreira

Trátase dunha novela ambientada no Londres da Revolución Industrial que ten como protagonista a unha rapaza de 15 anos que traballa desde os oito nunha fábrica téxtil. A obra reflexiona sobre a invisibilidade das mulleres na historia e reivindica o papel das voces femininas que foron silenciadas ao longo do tempo.

Feminino singular, en plural de Concha Blanco

Trátase dun libro de poemas biográficos que rende homenaxe a mulleres galegas pioneiras cuxas historias foron moitas veces esquecidas. A través de versos e ilustracións de Laura Romero, a obra recupera as súas vidas e convida a reivindicar a memoria e o papel das mulleres na historia.

A literatura como ferramenta de cambio

Os libros non só nos axudan a comprender o mundo, senón que tamén poden cambiar a nosa forma de velo. Este 8M, invítote a achegarte a estas lecturas en galego para descubrir novas voces, aprender e celebrar a diversidade e a forza das mulleres.

Celebrando o Día da Muller

Na Biblioteca Pública de Lugo, e coincidindo coa celebración do 8 de Marzo, inaugurouse a exposición do Foro Feminista de Lugo "Mulleres para pensar. Ideas para defender", suxestiva e chea de información. O propio e aconsellable é visitala e atender a cada un dos seus paneis pero, por se non tes oportunidade de ir, traémosche aquí unha mostra.

Gugusse et l'Automate

 Hai tan só unhas semanas foi atopada en Michigan unha curtametraxe de Georges Méliès que se dera por perdida durante décadas. Esta película é Gugusse et l'Automate (1897), e probablemente sexa a primeira que mostra un robot. O achado, segundo di a Biblioteca do Congreso en Washington, onde se atopa depositado o filme, produciuse tras unha doazón feita por un home de Michigan cuxo bisavó era un labrego que tamén exercía como mestre, e que polas noites ía de vila en vila cun espectáculo ambulante de lanterna máxica e películas que facía acompañar cun fonógrafo.

Os filmes que reuniu foron caendo no esquecemento, xeración tras xeración, até que se produciu a doazón; entre outras producións de Edison xa coñecidas, apareceu esta de Méliès que se tiña por perdida, e que agora, restaurada debidamente, está ao dispor do público e ti podes ver aquí:

Sal e saúde

 

Día do Oso Polar

 O oso polar resulta fundamental para o equilibrio biolóxico e constitúe un indicador da saúde do Ártico e do ecosistema mariño mundial.

O quecemento global e a retracción do xeo eliminan as súas plataformas de caza. O dexeo prematuro provoca escaseza de alimento e compromete a supervivencia da especie.

Dos ventos en Galicia e do seu significado

Galicia sempre mirou ao ceo. Durante séculos, a nosa xente viviu pendente dos ventos: os mariñeiros escrutaban o horizonte antes de facerse ao mar, os labregos estudaban as nubes para decidir cando sementar ou segar e as avoas sabían que vento traía chuvia e cal anunciaba sol.

Este coñecemento transmitíase de xeración en xeración a través das palabras. Hoxe, moitos destes nomes están a esmorecerse. Vivimos en casas illadas, consultamos aplicacións meteorolóxicas e case xa non precisamos ler os sinais do ceo. Mais recuperar este vocabulario é recuperar unha parte importante da nosa cultura, un saber que conecta a lingua coa terra, co mar e coa vida de quen nos precedeu, como nos ensina este artigo de As Chaves da Lingua.

Ventos suaves e refrescantes

airexa

Vento suave. Sinónimos: aura, brisa, hálito.

Á tardiña, unha airexa fresca entraba pola ventá da cociña.

Ventos do norte: o frío que vén do alto

cadeleira

Vento frío procedente do norte, característico dos meses de febreiro e marzo.

A cadeleira facía tremelicar aos rapaces que xogaban no adro.

calistro

Aire frío e cortante que baixa do norte. Sinónimos: corisco, escarabana, xeeiro.

Co calistro, nin as vacas querían saír da corte.

cerzo

Vento frío do norte.

Cerzo na vara, auga na cara.

nordestada

Vento que sopra con forza do nordeste.

Coa nordestada, o mar embraveceuse en poucas horas.

nortada

Vento forte do norte.

A nortada obrigou os pescadores a abeirarse no porto.

Ventos do sur: cálidos e secos

ávrego

Vento procedente do sur ou do suroeste.

Co ávrego, a calor facíase máis pesada.

siroco

Vento cálido e seco que chega desde o Sahara.

O siroco deixaba unha capa de area fina sobre os coches.

soán

Vento suave do sueste, máis temperado que os do norte.

O soán encheu a tarde dunha calma agradable.

surada

Vento forte do sur.

A surada levouno ata o porto en menos tempo do esperado.

Ventos do leste

lestada

Vento vigoroso que sopra desde o leste.

A lestada levantou as tellas do palleiro.

levante

Vento que se despraza desde o leste.

Co levante, sabían que viría chuvia antes do anoitecer.

Ventos do oeste

poñente

Vento que vén do oeste.

O poñente trouxo as primeiras nubes da tarde.

galerna

Vento moi forte de entre o oeste e o noroeste, que ocasiona fortes temporais na costa do Cantábrico.

A galerna pillou aos mariñeiros lonxe da costa.

Outros ventos

carbeso

Vento frío e seco.

Ao solpor comezou a soprar un carbeso que facía tremelicar a calquera.

guilsa

Vento xélido e seco. Sinónimo: sieiro.

Saíronlle degresas nos beizos por mor da guilsa.

travesío

Vento que sopra lateralmente.

O vento travesío facía difícil camiñar pola ponte.

zarracina

Ventada forte acompañada de chuvia intensa.

A zarracina obrigounos a parar a marcha.

Ventos tropicais

alisio

Vento constante que sopra entre os trópicos, do nordeste ao suroeste no hemisferio norte.

Os veleiros aproveitaban os alisios para cruzaren o Atlántico.

Ventos de uso literario

Algúns nomes de ventos só se empregan na linguaxe poética ou en textos literarios, mais forman parte do noso patrimonio léxico e convocan imaxes evocadoras.

aura

Brisa suave e refrescante. Sinónimos: airexa, brisa, hálito.

Camiñaba pola beiramar, gozando da aura vespertina.

austro

Vento que sopra do sur. Sinónimo: noto.

O austro arrastraba po do deserto ata as nosas terras.

bóreas

Vento do norte. Sinónimo: aquilón.

O bóreas trouxo consigo a primeira xeada do ano.

favonio

Vento suave e apracible procedente do oeste.

O favonio de xuño alentaba os lenzos tendidos no patio.

Coñecer estes nomes non é só cuestión de vocabulario. É comprender como a nosa xente interpretaba o tempo, como se protexía da inclemencia e como aproveitaba as correntes para navegar ou secar a colleita. Cada vento conta unha parte da nosa historia.

Copiou Tarantino a Rosalía de Castro?

O cine de explotación é un tipo de cine que agrupa aquelas películas, xeralmente de baixo custo, con temáticas que explotan o lado morboso e esaxerado das tramas, frecuentemente adornado con xenerosas racións de lascivia e/ou violencia (o normal é que haxa de todo e máis). Os anos 70 e principios dos 80 do século pasado foron especialmente salvaxes e atrevidos en canto a rodar películas nas que os límites eran postos polo diñeiro, pero non polos guionistas, co cal o nivel de barbaridade en pantalla acadou unhas cotas extraordinarias para o que poderiamos ver hoxe en día. Todo valía, moteiros, traficantes de drogas, nazis, prostitución, delincuencia, satanismo, canibalismo... o catálogo de cousas que se levaban ao límite e máis alá era case infinito e non para tódolos estómagos.

E no medio deste caos apareceu un subxénero, o das vinganzas sen piedade, e máis específicamente o chamado rape & revenge, que (por se o nome non dá pistas abondo) seguía un esquema simple e básico:

Primeira parte. Unha muller nova, xeralmente nunhas vacacións idílicas ou nun lugar pacífico, acababa en mans dun grupo de homes brutos e malvados, abusaban dela e maltratábana ata deixala medio morta e abandonada á súa sorte.
Segunda parte. A muller sobrevivía de xeito case milagreiro e, unha vez recuperada, a súa furia era propia da ira dos deuses, o que levaba á busca e caza (non captura) dos culpables, acabando con deles un detrás de outro sen escatimar en crueldade e violencia ata que remataba co último dos agresores. FIN.

(Como vedes, cando falamos de cine salvaxe, non é unha forma de chamar a atención do lector)

A versión suave, por dicilo dalgunha forma, adoitaba pasar por riba ou simplemente non ter contido de referencias sexuais, aínda que enchía estes ocos con violencia, moita violencia.

(a Rosalía dos 2000)

Anos máis tarde, a principios dos 2000, Quentin Tarantino tivo a ben obsequiarnos cunha longa produción de máis de catro horas en dúas partes, Kill Bill, na que unha muller, a Noiva, moza dun malvado de película, Bill, malvado típico e tópico, e que ademais traballaba de sicaria para el, sofre un ataque dun grupo de asasinos que a deixa en coma o día da súa voda. Como non pode ser doutra maneira, cando peor está cousa e pensamos que a van rematar no hospital, consegue espertar do coma e de forma agónica e case épica, escapa da morte (e daqueles que lla queren traer) para iniciar a súa vinganza, que deberá culminar coa morte, sorpresa, do seu prometido, que foi o patrocinador da emboscada na que a que quixeron matar na igrexa na que ía casar, para mais inri, nunca mellor dito.

(Desde aquí non xustificamos a violencia, pero entendemos e compartimos o enfado da protagonista, porque á verdade é que hai que ser moi ruín e mala persoa para finalizar unha relación dunha maneira tan desagradable e pouco considerada.)

(a Rosalía xaponesa)

Como curiosidade, comentaremos que Tarantino recibíu todo tipo de louvanzas e parabéns pola película, pero dentro das súas habituais homenaxes ao cine daquela época salvaxe, neste caso foi máis alá, xa que a idea central da historia é unha copia nada disimulada dunha película xaponesa de 1973, Lady Snowblood, na que, para que repetir a historia, como podedes imaxinar, a actriz Meiko Kaji interpreta a unha moza que desde pequena tivo unha vida moi dura por unha maldade cometida contra seus pais e a vinganza contra aqueles malvados que acabaron coa felicidade da súa familia será o fío condutor e finalidade da película. A película ten momentos moi propios da idiosincrasia xaponesa cunha alta alta carga poética nas súas imaxes e céntrase nos sentimentos da protagonista. Explotación si, pero con un estilo propio e unha certa estética por riba do cine salvaxe do que estamos falando.
Como podedes aprezar nas imaxes que imos poñendo, non se escatima en katanas e tantos, entre outras armas. (Nota: a katana é a espada longa típica dos samurais e o tanto é a espada curta, como un puñal, pero algo máis longo, como a que vemos na foto da dereita.)

E agora damos un salto no espazo-tempo e volvemos a Galicia no século XIX para lembrar que hoxe é día 23 de febreiro, Día de Rosalía (de Castro, non a cantante, por se alguén aínda non caeu na conta).

E que ten que ver todo o anterior coa nosa Rosalía? Pois bastante, botemos luz sobre o asunto:

Na época de Rosalía non había cine e as temáticas do teatro non chegaban nin de lonxe aos extremos dos que estamos falando, e as novelas tampouco é que fosen moito máis lonxe dalgún escándalo ocasional, escándalo que hoxe pasaría inadvertido nos andeis de calquera biblioteca escolar.

Cen anos antes de Lady Snowblood, en Galicia non había bandas de sicarios asasinos que estragaran días de voda, pero Rosalía artellou un guion co esquema que mencionamos antes e que sería capaz de rebentar as taquillas se tiveran inventado o cine. Imos alá, agarrádevos, que veñen curvas...

Primeira parte:

(a desesperación e a inxustiza)

Aqués que ten fama de honrados na vila

roubáronme tanta brancura que eu tiña,

botáronme estrume nas galas dun día,

a roupa decote puñéronma en tiras.

Nin pedra deixaron, en donde eu vivira;

sin lar, sin abrigo, morei nas curtiñas,

ó raso cas lebres dormín nas campías;

meus fillos… ¡meus anxos!… que tanto eu quería,

¡morreron, morreron, ca fame que tiñan!

(Sóavos? O ataque salvaxe e inxustificado contra a muller inocente e indefensa á que deixan abandonada e devastada por todo o que lle arrebataron)

(a impotencia e a rabia)

Intermedio:

Quedei deshonrada, mucháronm' a vida,
fixéronm' un leito de toxos e silvas;
i en tanto, os raposos de sangre maldita,
tranquilos nun leito de rosas dormían.

-Salvádeme, ¡ouh, xueces!, berrei… ¡Tolería!

De min se mofaron, vendeume a xusticia.

-Bon Dios, axudaime, berrei, berrei inda…

Tan alto que estaba, bon Dios non me oíra.

(Aquí chegamos ao punto no que a protagonista toca fondo, síntese abandonada ata polo máis profundo da súa fe, nin Deus atende os seus rogos, xa non pode ir a peor. Daquela o dos psicólogos e o dos libros de autoaxuda non estaba moi de moda, así que con estes ingredientes non podemos esperar un final edulcorado e propio das novelas do Romanticismo da época. E como o dos suicidios, tan típicos no inicio do Romanticismo xa non se levaba, pois so quedaba unha saída a esta situación: a vinganza desapiadada.)

Segunda parte:

(a ira e a xustiza)

Entonces cal loba doente ou ferida,
dun salto con rabia pillei a fouciña,
rondei paseniño… ¡Ne-as herbas sentían!
I a lúa escondíase, i a fera dormía
cos seus compañeiros en cama mullida.

Mireinos con calma, i as mans estendidas,

dun golpe, ¡dun soio!, deixeinos sen vida.
I ó lado, contenta, senteime das vítimas,

tranquila, esperando pola alba do día.

I estonces… estonces, cumpreuse a xusticia:

eu, neles; i as leises, na man que os ferira.

(Explosión de violencia, explicación breve, pero que non ofrece dúbidas sobre o sucedido e o alivio que sente a protagonista despois de ter posto fin ás vidas daqueles que destrozaron a súa. FIN.)

E con isto, aquí finalizaría a película con algunha canción pegadiza se Rosalía fose Tarantino, pero no seu caso podemos fundir a negro e reflexionar sobre varios dos conceptos que fan que este poema sexa basicamente un exemplo de temática social que hoxe marcaría un posicionamento político é ético moi claro, que podemos observar desde varios puntos de vista como o feminismo ou a loita de clase.

A inxustiza, neste caso exercida por persoas poderosas (fama de honrados na vila) contra os máis débiles, encuberta pola hipocresía dos bos costumes da xente de ben, que funcionan como un mecanismo de control social.

A indefensión dos débiles e o abandono que perciben por parte da sociedade (vendeume a xusticia), o que supón unha ruptura implícita do contrato social, que finalmente provoca unha liberación respecto das obrigas do mesmo.

O desafío ás normas, como consecuencia da desafección social daqueles que se senten maltratados e desamparados e que acaba traendo que a xustiza se administre de forma brutal e directa (dun golpe, ¡dun soio!, deixeinos sen vida) como último recurso de desesperación (cal loba doente ou ferida).

En fin, que por moito que nos venda a industria cultural, xa vedes que con buscar nas bibliotecas e ler un pouco, podemos comprobar que se non estaba todo inventado vai moito tempo, posiblemente alguén xa tiña pensado en moitas das cousas que se nos venden como o cumio da orixinalidade e a inspiración artística.

Feliz Día de Rosalía!

(versión musicada de Abe Rábade e Guadi Galego)

Nota: O poema "A xusticia pola man" está recollido en "Follas novas" (1880). As ilustracións forman parte da novela gráfica "Rosalía oculta" (2023) de Paula Mayor.