Juana Capdevielle, noventa anos xa

Sobre o 17 ou o 18 de agosto de 1936 (ou iso parece ser, xa que non hai certeza no tema) foi asasinado Federico García Lorca. Podedes ter unha aproximación a estes feitos e o que se supón que se sabe deles na excelente novela gráfica "La araña del olvido", de Enrique Bonet.

(Juana Capdevielle. Wikipedia)

Ese mesmo día 18 de agosto, no noso concello tamén sucedeu un feito igual de tráxico, o asasinato de Juana Capdevielle, bibliotecaria e pedagoga. O seu corpo apareceu no Monte da Gándara, despois dun daqueles fusilamentos chamados eufemisticamente paseos, no km 526 da estrada N-VI, co cruel engadido de levar tamén por diante a vida do seu futuro fillo, xa que estaba embarazada.

Como deixa intuír o seu apelido, Juana María Clara Capdevielle San Martín, nada en Madrid no 1905, era de orixe francesa por parte de pai. Estudou en Pamplona, obtendo resultados brillantes, incluso dando clases particulares de francés con tan só dezaoito anos, e despois cursou os estudos de Filosofía e Letras na Universidade Central de Madrid, levando unha vida a medias entre Madrid e Pamplona, con visitas a Francia.

Xa desde o principio da súa carreira profesional estivo centrada no mundo das bibliotecas, accedendo con vinte e cinco anos ao Corpo Facultativo de Arquiveiros, Bibliotecarios e Arqueólogos, traballando na Biblioteca Nacional de España, na de Filosofía e Letras da súa facultade e na do Ateneo de Madrid.

Foi, ademais, a primeira xefa dunha biblioteca universitaria en España.

Esta traxectoria profesional fixo que obtivese unha bolsa da Junta de Ampliación de Estudios para ampliar os seus coñecementos sobre a daquela aínda novidosa clasificación decimal das bibliotecas (o sistema que é hoxe o estándar universal de ordenación e clasificación) mediante estadías por Europa adiante en bibliotecas onde o sistema xa estaba plenamente desenvolvido, citar como dato que nas bibliotecas españolas non foi establecido como obrigatorio ata o remate da Guerra Civil.

Como se chega a este final?

En 1936, sen rematar as estadías por Europa, Juana volve a España, onde casa polo civil con Francisco Pérez Carballo, avogado e político de esquerdas. En abril, Pérez Carballo é nomeado Gobernador Civil da Coruña, o que fixo que o matrimonio se trasladara a Galicia. Cando ten lugar o golpe de estado do 18 de xullo, Juana permanece co seu marido no Goberno Civil ata o día 20, data na que abandona o edificio para refuxiarse na casa duns amigos. Ese mismo día, o seu home e apresado, sendo fusilado na madrugada do día 24 preto da Torre de Hércules.

A familia Abente, que a agochaba, non lle comunica a nova por mor do seu embarazo. Esta circunstancia pasa a ser unha fatalidade, xa que cando ela fai por saber da sorte do seu home é enganada (parece que polo falanxista Florentino González Vallés, despois sucesor do seu home no Goberno Civil) dicíndolle que lle envían un coche para recollela e reunirse con el. A realidade é que a deteñen e envíana ao cárcere, onde se entera da morte do seu home o día 27.

(Tumba de Juana Capdevielle,
cemiterio de Rábade)

Neste punto, como en moitas historias deste tipo durante a guerra, hai dúbidas en canto á exactitude dos datos, máis que nos feitos, na asignación de responsabilidades dos mesmos. Polo que sexa, durante as guerras, os participantes aparentan ter as ideas claras e as razóns firmemente asentadas, pero prefiren pasar á posteridade coa menor cantidade de sangue nas mans.

Resumindo un pouco, parece que Juana foi liberada do seu encerro coa prohibición de residir na Coruña. Isto levouna a residir no que hoxe sería área metropolitana, en Vilaboa, acollida na casa do deputado de Izquierda Republicana (partido do seu home) Victorino Veiga. Estando alí, recibe unha orde de deportación (sanción bastante habitual na época). Esta orde nunca chega a cumprirse, xa que é detida pola Garda Civil o 17 de agosto pola noite.

As últimas horas parece que transcorren primeiro na Coruña, pola detención, e despois no traslado cara o suposto destino do desterro, e aquí chegamos ás versións do lavado de mans que todos fan. O que parece estar claro é que foi asasinada onde apareceron os seus restos nunha cuneta, o de se foi a Garda Civil ou estes entregaron a Juana a un grupo de falanxistas, incluso por encargo de González Vallés, é algo que non queda claro aínda hoxe.

A vila de Rábade ten desde 2008 un monumento na súa honra no km 526 na estrada N-6 (ver Google Street View), nun lugar no que o entón alcalde, Francisco Fernández Montes, lembrou a Juana como "a mártir que a Rábade lle tocou por azar", frase que condensa o horror e irracionalidade de toda esta historia que queremos deixar hoxe aquí desde a biblioteca do instituto como recordo dunha persoa que vai un século xa facía un traballo que nós intentamos facer hoxe o mellor posible.

Final

Con esta viñeta de Marjane Satrapi, recentemente falecida, hoxe despedimos o curso; voltaremos de novo en setembro. 

MOITOS E MOI FELICES LIBROS!!

O nome das especias en galego

Pimienta, cilantro, albahaca… Cantas veces usaches a palabra en castelán sen saber cal era a forma galega?

O galego ten nomes propios para todas as especias e herbas aromáticas, moitas delas con formas que seguramente xa coñeces sen sabelo.

Nesta entrada de As Chaves da Lingua tes un repaso completo.

Alfábega

En castelán albahaca. Herba imprescindible na cociña mediterránea, especialmente no pesto e nas ensaladas con tomate.

Anís

Moi usado na repostaría e na elaboración de doces tradicionais galegos, como as rosquillas ou as orellas de Entroido.

Azafrán / Sasafrán

O galego admite as dúas formas: azafrán e sasafrán. A especia máis cara do mundo, obtida dos estigmas da flor do Crocus sativus, úsase para dar cor e sabor a arroces e guisos.

Canela

Cortiza aromática imprescindible na repostería galega, especialmente nas filloas e no arroz con leite.

Chile

Pemento pequeno e picante orixinario de México, usado para dar sabor a guisos e salsas.

Comiño

Semente aromática moi usada na cociña mediterránea e oriental, e presente nalgúns embutidos tradicionais.

Cúrcuma

Raíz de cor amarela intensa, cada vez máis presente na cociña galega pola súa incorporación desde a tradición asiática.

Estragón

Herba aromática moi usada na cociña francesa, especialmente en salsas e carnes.

Fiúncho / Fiollo

Planta moi abundante en Galicia cun cheiro semellante ao anís. Úsase como condimento, especialmente para cocer castañas. Ademais, é unha das herbas tradicionais do cacho de San Xoán e ten propiedades medicinais, especialmente dixestivas e diuréticas.

LOUREIRO/GAMALLO

As súas follas son imprescindibles en caldos, escabeches e cocidos galegos.

Mostaza

As súas follas son imprescindibles en caldos, escabeches e cocidos galegos.

Noz moscada

Especia de aroma intenso, moi usada en bechamel e en repostería.

Ourego

Herba imprescindible na cociña galega, presente en moitos pratos de carne, peixe ou embutidos, e tamén na pizza, onde é un dos condimentos máis usados.

Paprica

Especia orixinaria de Hungría que se obtén de diversas variedades de pemento seco e moído. Pode ser doce ou picante.

Pementa

Distínguense varios tipos: a pementa negra, que conserva a codia e é a máis usada na cociña; a pementa branca, privada de codia e de sabor máis suave; e a pementa verde, recollida antes de madurar.

Hai ademais variedades máis específicas, como a pementa de caiena, especia picante extraída de pementos do xénero Capsicum, tamén coñecida como caiena ou chile en po, e a pementa de caimán, unha especia de África Occidental elaborada coas sementes e vaíñas de especies do xénero Aframomum.

Pemento

O pimentón en castelán tradúcese como pemento en galego. Distinguimos entre pemento doce ou pemento picante. É o condimento estrela do polbo á feira.

Perexil / Pirixel

Herba fundamental na cociña galega, especialmente no peixe, no marisco e nas patacas.

Romeu

Herba aromática moi presente na cociña galega, usada especialmente en carnes asadas, cordeiro e coello. Tamén forma parte das herbas tradicionais do cacho de San Xoán.

Vainilla

Especia obtida dunha orquídea tropical, imprescindible na repostería.

Xenxibre

Raíz aromática de orixe asiática, cada vez máis presente na cociña galega contemporánea. Tamén se usa en medicina natural para aliviar as náuseas.

Bloomsday

O 16 de xuño de 1904, Leopold Bloom percorre as rúas de Dublín, atopándose con xente variada e describindo ata o último detalle o seu día. Isto é o que nos contaba James Joyce na súa novela "Ulises" en 1922 durante unhas 267000 palabras a un ritmo lento e de forma minuciosa, case exhaustiva.

(James Joyce e a súa obra)

En lembranza desta imaxinaria efeméride, ou non tan imaxinaria xa que a data parece ser un recordo do día no que coñeceu a súa futura esposa, cada 16 de xuño celébrase en Dublín o Bloomsday, no que moita xente se viste de época e emula as andanzas de Leopold Bloom e demais personaxes do libro deste premio Nobel de literatura. Hai roteiros que seguen coa exactitude do libro o percorrido de Bloom e incluso reproducen as comidas do protagonista.

Como curiosidade, podemos lembrar que hai lugares nos que se reproducen roteiros similares como poden ser Ourense con "A esmorga" de Blanco Amor, Madrid con "Luces de Bohemia" de Valle-Inclán ou incluso celebracións como o Día da Toalla en homenaxe á "Guía do autoestopista galáctico" de Douglas Adams.

Os dedos da man

 Estira a man e mira os cinco dedos. Cada un ten o seu nome formal, mais tamén o seu alcume popular, ese que usan as avoas para ensinárllelo aos netos mentres lles fan cóxegas. 

O galego, coma sempre, ten moito máis vocabulario do que pensamos, como nos explican desde  As Chaves da Lingua.

O polgar

O dedo gordo, o primeiro da man. O nome normativo é polgar, mais en rexistros máis coloquiais podemos denominalo matapiollos ou cachapiollos.

Curiosidade! De polgar vén a magnitude de lonxitude polgada. A polgada antiga galega equivalía a uns 2,33 cm, mentres que a inglesa, que é a que se usa hoxe para medir pantallas, equivale a uns 2,54 cm.

E xa que estamos, lembra que temos dez dedos nas mans e dez dedas nos pés. Dúas palabras diferentes para dúas partes do corpo distintas.

O índice

O dedo que usamos para sinalar, para preguntar ou para chamar a atención. O nome normativo é índice. En contextos máis familiares podemos denominalo mostreiro ou furabolos.

O maior

O dedo do centro, o máis longo de todos. O nome normativo é dedo maior. En rexistros coloquiais podemos empregar a forma pai de todos.

O anular

O cuarto dedo, o do anel. O nome normativo é anular. Tamén recibe os nomes de mediano ou medianiño.

O maimiño

O máis pequeno de todos. O dedo quinto denomínase en galego maimiño, belleco, mamiño, pequeniño ou moumiño.

Copla tradicional

Hai unha forma moi sinxela de aprender todos estes nomes de pequenos. Temos unha copla tradicional que di así:

Este é o dedo maimiño;
este é o seu padriño;
este é o maior de todos;
este outro é o furabolos
e este que vive só é o escachapiollos.

Mapamundi oficial do Goberno chinés

Sorprendente, non si? China aparece instalada no centro do mapamundi, certo. Pero non hai ningún erro; é só un punto de vista diferente do occidental.

Podcast "Lendas galegas" (e 2)

Nesta derradeira entrega dos podcast do Proxecto Competencial de 1º de ESO temos dous traballos máis, empezando por unha nova versión da historia de María Castaña, neste caso da man de Emma Valiña González e Xonxa Eiravella Foley:

(Escoitar AUDIO)

Tamén temos o episodio de "Historias lucenses" sobre María Castaña, con Zipi e Zape (que pode que sexan Enzo Paderne Vázquez e Alin-Constantin Gheorghe):

(Escoitar AUDIO)

E para rematar, a historia de Pepa a Loba, a cargo de Manuel Rodríguez Coedo, Icía Saornil Morandeira, Claudia García Valle e Nicolás Arias Manso:

(Escoitar AUDIO)

Unha vez máis, agradecer o traballo deste grupo de rapaces e a axuda da súa profesora, Belén López, na coordinación do proxecto.

Como se di poñer “en negrita” unha palabra? Formas de destaque en galego

 Cando redactas un documento en Word, un correo ou unha publicación e queres destacar unha palabra, probablemente pensas en poñela *en negrita, mais esa expresión non é galega.

 A nosa lingua ten os seus propios termos para todas as formas de destaque tipográfico. Vexámolos un por un neste artigo de As Chaves da Lingua.

Letra grosa

En galego, o que o castelán é negrita denomínase letra negra ou letra grosa. Son as letras de maior grosor que usamos para destacar palabras importantes nun texto.

As palabras principais do texto aparecen en letra grosa.
Pon o título en negra para que destaque.

Letra cursiva

Aquí o galego ten dúas formas igualmente correctas: cursiva e itálica. Refírense á letra inclinada que se usa para títulos de obras, estranxeirismos, citas ou para dar énfase a algunha palabra.

Os exemplos deste dicionario están escritos en cursiva.
Escribiu a cita en itálica.

Subliñado

O subliñado é a liña que aparece baixo o texto para chamar a atención sobre el. En galego fórmase de xeito transparente: sub– (baixo) + liña, igual que submarino ou subterráneo. Non hai escusa para dicir *subraiado.

Non abuses do subliñado. Perde efecto se aparece en demasiados lugares.

Versaleta

A versaleta é un tipo de letra que ten a forma das maiúsculas pero o tamaño das minúsculas. Úsase moito na escrita dos números romanos, nas siglas ou para efectos estéticos en títulos.

Os títulos de cada capítulo están escritos en versaleta.

Subíndice e superíndice

O subíndice é o texto de menor tamaño que aparece lixeiramente por baixo da liña de escritura normal, mentres que o superíndice é o que aparece por riba. Úsanse en fórmulas químicas, matemáticas, notas ao pé e abreviaturas.

Na fórmula da auga, o 2 vai en subíndice: H₂O.
As notas ao pé márcase cun número en superíndice.

Adeus a Marjane Satrapi

Onte pola mañá, o almorzo fíxose complicado cando soubemos da morte de Marjane Satrapi aos 56 anos de idade. A autora iraní-francesa asentou nas nosas memorias un mecanismo que fai que oír o seu nome sexa pensar inmediatamente nunha palabra: Persépole.

Persépole, símbolo colectivo iraní, foi a capital do Imperio Persa na dinastía aqueménida, vai uns dous mil cincocentos anos, e o que queda dela é Patrimonio da Humanidade desde o ano 1979. Como lembranza deste pasado glorioso e identidade do seu país, Marjane Satrapi deulle este nome á súa novela gráfica publicada entre os anos 2000 e 2003. Esta obra foi un éxito a nivel mundial na época na que a novela gráfica empezaba a consolidarse no mundo da cultura como algo máis que un enredo para xente nova e abordaba temas cunha perspectiva máis profunda e cunhas temáticas que abandonaban os tópicos tradicionais do mundo do cómic. Este proceso xa viña de atrás a nivel de público de masas con "Maus" de Art Spiegelmann, onde o nazismo e o Holocausto foran tratados con detalle; sendo dúas das novelas gráficas máis influíntes da historia.

Pero volvendo a Marjane Satrapi, imos dar un salto no tempo e ir ao inicio da súa vida e a época que se nos conta en Persépole, o que vén sendo todo o mesmo, xa que a obra é un relato da súa infancia e xuventude no Irán da época. Nacida en 1969, contaba dez anos de idade cando a Revolución Islámica dos aiatolás derrocou o shá Reza Pahlavi en 1979; parte dunha familia acomodada que apoiaba a revolución contra o shá, Satrapi, foi vivindo os cambios que trouxo a revolución no día a día. A radicalización relixiosa da revolución fixo cambiar a postura da familia cara unha crítica contra a falta de liberdade que ía impoñendose no país. A represión contra os que non estaban de acordo co novo goberno, a invasión do radicalismo relixioso nos ámbitos da vida diaria, con signos como a obrigatoriedade do veo nas mulleres e para rematar, a guerra con Irak como parte do enfrontamento de bloques xeopolíticos e como aglutinador interno a favor do goberno, fixeron que o clima social no que vivía a pequena Marjane cambiara moito en pouco tempo e non para mellor.

(primeira páxina de Persépole)

Como xa dixemos, a súa familia era de clase acomodada e mandouna estudar ao Liceo Francés de Teherán ata que as autoridades revolucionarias suprimiron os colexios bilingües. Con 14 anos de idade, foi enviada a Viena, en Austria, para poder completar unha educación secundaria laica e vivir nun ambiente máis aberto e libre que o do Irán daquel momento. Voltou a Irán para estudar Belas Artes e despois emigrou a Francia para seguirse formando en Estrasburgo.

Traballando en París como ilustradora de literatura infantil, foi entrando no mundo da banda deseñada, onde o artista David B. animouna a facer algo neste terreo coas súas lembranzas de infancia e xuventude en Irán. Ese algo foi Persépole, que se converteu nun éxito mundial, gañando numerosos premios e sendo adaptada ao cine en forma de película de animación coa propia Satrapi como codirectora no 2007.

Ademais desta obra, que eclipsa o resto da súa produción, non debemos esquecer outras como "Bordados" ou "Pollo con ciruelas", nas que aborda temas como a vida das mulleres en Irán ou historias familiares dos seus antepasados. Conta tamén cunha filmografía na que se adapta esta última obra e na que tamén destaca unha revisión biográfica da figura de Marie Curie.

Colaborou tamén en diversos foros a nivel político, tendo sempre moi presente a situación do seu país de orixe e sendo unha voz crítica contra as inxustizas que aínda hoxe en día se viven alá, axudando a denunciar feitos de abuso contra os dereitos das persoas e dando altavoz para que a comunidade internacional non esqueza o que sucede en Irán. 

A nivel internacional tivo moitos recoñecementos, sendo un dos máis destacados o Premio Princesa de Asturias de Comunicación e Humanidades do ano 2024. O goberno francés nomeouna para a Lexión de honra ese mesmo ano, condecoración que rexeitou ante o que consideraba "actitude hipócrita de Francia cara Irán" polo trato de favor a fillos de oligarcas iranianos.

Onte, un ano despois do falecemento do seu marido, o actor, guionista e produtor, Mattias Ripa, e segundo citou a súa familia, incapaz de superar a tristura polo amor da súa vida, faleceu en París, tinguindo de loito o mundo do comic, ese loito que identificamos coa roupa escura que adoitaba vestir, e ese negro do branco e negro que caracteriza a Persépole, e que máis alá da estética tivo unha razón de ser moi simple: a editorial que lle deu a oportunidade non era precisamente rica e só publicaba obras en branco e negro. 

Por que os galegos non podemos mandar “ubicación” de Google Maps?

 Estás nun bar novo, queres compartir o sitio cunha amiga e escribes no WhatsApp: Mándoche a ubicación. A que algunha vez dixeches algo parecido? O problema é que nin *ubicación nin *ubicar existen en galego.

 Son castelanismos tan estendidos que os usamos sen pensar, pero o galego ten as súas propias palabras para dicir exactamente o mesmo e neste artigo de As Chaves da Lingua vas descubrilas.

Como se di ubicación en galego?

Por moito que a vexamos escrita en aplicacións, ubicación é unha palabra castelá. As formas correctas en galego para substituíla son:

localización → Comparte a túa localización comigo.
posición → Cal é a túa posición exacta?
situación → A situación do local non aparece ben no mapa.

Entón, como se di ubicar en galego?

O mesmo acontece co verbo ubicar. Trátase dunha forma castelanizada que non pertencen ao sistema léxico do galego. Cando nos referimos a poñer ou instalar algo ou a alguén nun lugar determinado, temos os verbos situar, acomodar, colocar, dispoñer, instalar, localizar e poñer.

Exemplos:

Situaron o novo centro de saúde nas aforas da cidade.
Colócate na entrada e agardo por ti.

Pon a proba a túa localización: xogos de xeografía galega

Se che gusta situar lugares no mapa e coñeces ben o territorio galego, temos dous xogos en galego que non podes perder.

GaliciaGuessr é un quiz de xeografía no cal tes que localizar lugares de Galicia no mapa. A través de mapas e pistas, tes que demostrar o ben que coñeces o noso territorio.

Logaliza é o xogo para descubrir as comarcas galegas a través de imaxes.

E se queres descubrir máis xogos dispoñibles en galego, bótalle unha ollada a este artigo con todos os que fomos recollendo: Xogos en galego.

Premios do Concurso de Podcast

Entrega de premios do "Concurso de Podcast Begoña Caamaño: Unha voz propia" co gallo da celebración do Día das Letras Galegas 2026. Este concurso estivo organizado polo Equipo de Normalización Lingüística e o Departamento de Lingua Galega.

Deixamos os audios debaixo das correspondentes fotos.

(1º Premio 1º/2º ESO. Noa Engroba Bóveda)
(AUDIO)

(2º Premio 1º/2º ESO. Julio Álvarez Vilela e Alejandro García López)
(AUDIO)

(Os premiados da categoría 1º/2º ESO)

(1º Premio 3º/4º ESO. Carla Hernando González e Alba Pena Castiñeira)
(AUDIO)

(2º Premio 3º/4º ESO. Diana Lakshmi Botigué Andrade e Noa Feijoo Díaz)
(AUDIO)

(As premiadas da categoría 3º/4º de ESO)

Visita BNE Digital

 

Queres coñecer o fondo da Biblioteca Nacional de España? Podes visitar BNE Digital, accedendo a miles de obras dixitais de todas as épocas e tipos e descubrindo cada un dos segredos que a BNE garda no seu interior se entras neste enlace.

Exposición Letras Galegas 2026

Deixamos por aquí unhas fotos da exposición que organizou a biblioteca en colaboración co Equipo de Dinamización Lingüística do instituto.

  

A mostra estará ata fin de mes na entrada do instituto e nela podemos ver tanto obras de Begoña Caamaño como outras que falan dela, ademais de paneis con información sobre a súa vida.

Tabú en galego

Hai xogos que non precisan presentación. Reúneste cunhas amigas, fas equipos e xa sabes que vai pasar: risas, berros, alguén que solta a palabra prohibida na primeira frase e un cronómetro que parece acelerar mentres miras a carta. Ese xogo é o Tabú. E hoxe estréase na nosa lingua.

Dende As chaves da lingua acabamos de publicar Tabú en galego, unha versión web do xogo, gratuíta, sen instalación nin rexistro, pensada para que xogues co móbil enriba da mesa. Podes empezar agora mesmo en tabu.gal.

Que é Tabú en galego

Tabú en galego é unha adaptación libre do clásico xogo de adiviñar palabras. As regras son as de sempre. Cada carta ten unha palabra principal e catro palabras prohibidas. Tes que conseguir que o teu equipo a adiviñe sen dicires ningunha desas catro, nin variantes, nin a palabra traducida a outro idioma.

Preme aquí para xogar!

Como se xoga ao Tabú

A mecánica está pensada para xogar nun único móbil ou computador, como se fose o cronómetro dunha versión física:

• Forma os equipos. Se sodes 2 persoas, unha describe e a outra adiviña.
• Configura a partida. Escolle o tempo por quenda e o número de roldas.
• Describe sen dicires as prohibidas. A persoa que ten o móbil ve a palabra principal e as catro prohibidas. O resto do equipo ten que adiviñar de que palabra se trata.
• Acerta, salta ou pasa. Se dis unha prohibida, esa carta queda invalidada.
• Gaña o equipo con máis puntos ao rematar as roldas.

Se queres ler as regras completas, están explicadas paso a paso en tabu.gal/#como-se-xoga.

Para quen é o Tabú

Pensámolo para tres usos principais:

• Lecer na casa ou con amizades. Sobremesas, aniversarios, xuntanzas. O xogo de toda a vida, sen máis.
• Aulas de lingua. Para profesorado de galego, de Escola Oficial de Idiomas ou de calquera nivel educativo, é un recurso directo: vocabulario activo, expresión oral e traballo en equipo.
• Equipos de normalización lingüística, asociacións e centros culturais. Calquera actividade en que faga falta unha dinámica curta, divertida e en galego ten aquí unha ferramenta lista para usar.

Ránking público e melloras continuas

O xogo inclúe un ránking público opcional, no cal podes gardar o resultado das túas partidas. Serás quen de chegar e manter a primeira posición?

Se atopas algunha palabra mal escrita, unha prohibida que non encaixa ben ou unha dificultade que che pareza desaxustada, podes reportala dende a propia carta co iconiño . Iso axúdanos a mellorar o vocabulario versión tras versión.