17/04/26

Palabras galegas e redes sociais


Scroll, like, post, hashtag, link…

Se falas así, non es a única persoa. Pero tampouco estás falando galego de todo. O curioso é que temos palabras propias para case todo o que fas nas redes sociais. O problema non é que non existan, é que non as usamos.

As Chaves da lingua ofrécenos unha selección de termos que podes empezar a incorporar xa.

Alcume

O que moitos chaman nickname en inglés, en galego é alcume ou alias. É o nome que usas en internet no canto do real.

Por exemplo: Ese é o seu alcume nas redes.

Bitácora

Aínda que menos usada, bitácora é unha alternativa galega a blog. Refírese a ese espazo web onde publicas artigos regularmente.

Por exemplo: Publicou un texto novo na súa bitácora.

Blogueiro / blogueira

En vez de blogger, temos blogueiro ou blogueira, a persoa que escribe nun blog.

Por exemplo: É blogueira de contido educativo.

Canle

O que en inglés sería channel, en galego é canle. É o espazo onde publicas contido, como en YouTube ou Telegram.

Por exemplo: Subín un vídeo novo á canle de YouTube.

Cancelo

Para substituír hashtag, existe a palabra cancelo. É esa etiqueta que comeza por # e serve para organizar contidos.

Por exemplo: Usa ese cancelo para chegar a máis xente.

Cancelación

Relacionado co inglés cancel culture ou cancellation, en galego falamos de cancelación, o proceso de rexeitamento colectivo cara a unha persoa.

Por exemplo: Houbo unha cancelación masiva a ese creador.

Cariña

Moita xente fala de emojis, pero en galego podes dicir cariña ou emoticona. É ese símbolo que engades ás mensaxes para expresar emocións.

Por exemplo: Mandoume unha cariña sorrinte.

Chío

Outra alternativa a tweet é chío, unha palabra moi ligada ao propio idioma. Refírese tamén a esas mensaxes breves nas redes.

Por exemplo: Publicou un chío moi comentado.

Chiar

Se falamos da acción, en vez de to tweet, podemos dicir chiar.

Por exemplo: Non deixa de chiar todo o día.

Contrasinal

En inglés é password, en galego, contrasinal e ademais é masculino. Refírese ao código que usas para acceder ás túas contas.

Por exemplo: Non lembro o contrasinal.

Leria

En lugar de dicir chat, podes usar leria. Refírese a unha conversa escrita en tempo real a través de Internet.

Por exemplo: Estiven na leria do grupo comentando o partido.

Leriar

Do mesmo xeito, leriar substitúe a to chat. É simplemente manter esa conversa en directo por escrito.

Por exemplo: Estivemos leriando toda a noite.

Ligazón

En lugar de link, en galego tes ligazón. É o enderezo que leva a outro contido na rede.

Por exemplo: Déixoche a ligazón ao artigo.

Loiada

Aquí si hai unha alternativa clara a fake newsloiada. É unha noticia falsa que se difunde para enganar.

Por exemplo: Iso é unha loiada, non o compartas.

Meme

Neste caso non hai cambio, meme úsase igual en galego. Refírese a ese contido humorístico que se difunde rapidamente.

Por exemplo: Ese meme está por todas partes.

Rechouchiar

En vez de to tweet, podemos usar rechouchiar, que é a acción de compartir un chío.

Por exemplo: Rechouchiou unha opinión bastante polémica.

Rechouchío

En inglés sería retweet, en galego rechouchío. Refírese á acción de compartir unha publicación allea nunha rede social.

Por exemplo: Fixen un rechouchío do seu comentario porque me pareceu interesante.

Titorial

En inglés dise tutorial, pero en galego temos titorial. Refírese a ese contido que explica paso a paso como facer algo.

Por exemplo: Vin un titorial para aprender a editar vídeos.

Trol

O inglés troll en galego é trol. É esa persoa que busca provocar e xerar conflito.

Por exemplo: Non lle fagas caso, é un trol.

Viral

Igual que memeviral tamén se mantén. Refírese a contido que se espalla moi rápido.

Por exemplo: O vídeo fíxose viral.

15/04/26

Masculinos e femininos en galego


O galego e o castelán comparten moitas palabras, pero iso non significa que funcionen igual nas dúas linguas. Un dos erros máis frecuentes ten que ver co xénero. Algúns substantivos que en castelán son masculinos poden ser femininos en galego ou ao contrario.

As Chaves da Lingua ofrécenos algúns dos casos máis habituais.



Son palabras masculinas en galego

Estas palabras adoitan causar confusión porque en castelán son femininas, mentres que en galego son masculinas.

o berce, o cárcere, o champaña, o costume, o couce, o cuspe, o diadema, o dote, o éxtase, o fantasma, o fel, o friame, o labor, o legume, o leite, o masacre, o mar, o mel, o nariz, o prebe, o sal, o sangue, o sinal, o sorriso, o til, o ubre, o xiz…

Son palabras femininas en galego

Neste caso acontece ao revés. En castelán son masculinas, pero en galego empregan artigo feminino.

a acne, a árbore, a armazón, a arte, a augardente, a ave, a avestruz, a bile, a calor, a cor, a culler, a cute, a dor, a eclipse, a énfase, a epígrafe, a feluxe, a ferruxe, a fraude, a fronte, a marxe, a orde, a orixe, a parálise, a paréntese, a ponte, a pube, a roibén, a sebe, a síndrome, a suor…

Regra que non debes esquecer

En galego son femininas todas as palabras rematadas en –axe, coa excepción de tres: o traxe, o paxe, o garaxe.

Exemplos de palabras femininas con –axea viaxe, a reportaxe, a paisaxe, a aprendizaxe, a bricolaxe, a masaxe etc.

Por que existen estas diferenzas?

O xénero gramatical non sempre coincide entre linguas próximas. A evolución histórica das palabras, a súa orixe latina ou a influencia doutras linguas fixeron que algunhas adoptasen un xénero diferente en galego e castelán.

Por iso, cando aprendemos galego, é importante memorizar estes casos, xa que non sempre existe unha regra que permita deducilos.

Practica!

Para comprobar se dominaches estas diferenzas de xénero entre galego e castelán, As chaves da Lingua inclúe ao final da súa páxina un pequeno xogo interactivo.

Proba a completalo e mira cantas acertas.

10/04/26

Refráns de abril

Abril é un mes de contrastes: chove, sae o sol, arrefría, logo quenta… e mentres o tempo cambia de humor, a tradición popular lévanos acompañando séculos cun feixe de refráns que recollen a experiencia da terra e da xente que a traballa. En galego, coma noutras linguas, abril está cheo de ditos que falan do tempo, das colleitas, das esperanzas e dos medos.

Neste artigo de As Chaves da Lingua recóllense algúns dos refráns máis coñecidos sobre abril en galego.

Refráns sobre a predición do tempo

  • A auga de abril enche o carro e o carril.
  • Abril, augas mil, escoadas por un mandil.
  • Abril e maio son a chave de todo o ano.
  • Abril, se por mal quere vir, nin as portas deixa abrir.
  • Cando abril recacha, aínda a vella queima a racha.
  • Cando abril recacha, queima a vella a maza.
  • En abril cear sen candil.
  • En abril, chuvias ir e chuvias vir.
  • Marzo ventoso e abril chuvioso, sacan o maio florido e fermoso.

Refráns sobre a agricultura

  • Abril, pendoril; maio, engraio; san Xoán, segaio.
  • Abril que non chove deixa ao labrego pobre.
  • Abril quente e mollado, carga o carro e enche o gado.
  • Auga de abril e xiada de maio, herba para todo o ano.
  • Cando chove por San Xorxe, de cen cereixas quedan catorce.
  • Coida de podar en marzo, que o que poda en abril é ruín.

Refráns sobre animais

  • A ovella en Pascua florida está lustrosa e parida.
  • Abril frío e mollado, enche o celeiro e farta o gado.
  • Coas xarapadas de abril, mexa o porco no cubil.
  • Cóbregas en marzo, neves en abril.
  • En abril ronca o porco no cubil.
  • En abril sae o cuco do cubil.
  • Entre marzo e abril, se non ven o cuco quere vir o fin.

08/04/26

Pronomes galegos: As Chaves da Lingua ao rescate!




 Os pronomes átonos son unha das bases para escribir e falar con naturalidade. Están en todas partes: en conversas, en textos, en mensaxes do día a día. E, aínda así, son un dos puntos onde máis erros se cometen.

Se os dominas, o teu galego sobe de nivel de forma inmediata.

Que son os pronomes átonos?

Son pronomes que non teñen acento propio e non poden aparecer sós. Van sempre ligados ao verbo.

Poden colocarse:

Antes do verbo → proclíticos
Despois do verbo → enclíticos

Exemplos:

Díxome a verdade (posición enclítica)
Non me contou nada
 (posición proclítica)

Se queres entender ben cando van antes ou despois do verbo, tes aquí unha guía completa sobre a colocación dos pronomes en galego.

Formas do pronome átono

Os pronomes átonos cambian segundo a función que cumpren na oración. Non é o mesmo substituír algo que recibir algo.

Hai dúas funcións básicas:

Complemento indirecto (CI) → responde a a quen? (indica destinatario ou beneficiario)
Complemento directo (CD) → responde a que? ou a quen?

Formas pronome átono como complemento indirecto

 Formas pronome átono como complemento indirecto
1ª persoa (singular)  me
2ª persoa (singular)   che
3ª persoa (singular)  lle
1ª persoa (plural)   nos
2ª persoa (plural)    vos
3ª persoa (plural)   lles

Formas pronome átono como complemento directo

 Formas pronome átono como complemento directo
1ª persoa (singular)  me
2ª persoa (singular)   te
3ª persoa (singular)   o / lo / no / a / la / na
1ª persoa (plural)   nos
2ª persoa (plural)    vos
3ª persoa (plural)    os / los / nos / as / las / nas

Erro típico: confundir te e che.
Se aínda dubidas, revisa este artigo con trucos para diferenciar entre te e che en galego.

Escritura do pronome de 3ª persoa

En galego, cando o pronome directo de terceira persoa (o/lo/no/a/la/na) vai despois dun verbo en forma afirmativa, modifícase para encaixar ben foneticamente. Estas son as tres regras principais:

  • Verbo remata en vogal ou -n

Usamos: -o / -a / -os / -as

Merco o pantalón → Mércoo
Trouxo a axenda → Tróuxoa
Vexo o can → Véxoo
Mercaron as entradas → Mercáronas

  • Verbo remata en -r ou -s

Desaparece esa consoante e engádese: -lo / -la / -los / -las

Comprar + o → compralo
Buscar + a → buscala
Comes + os → cómelos

  • Verbo remata en ditongo

Engádese: -no / -na / -nos / -nas

Comeu + o → comeuno
Paguei + as → pagueinas

Contraccións dos pronomes átonos

En galego, cando un verbo leva dous pronomes persoais átonos seguidos, un de complemento indirecto (CI) e outro de complemento directo (CD)combínanse nunha soa palabra. A isto chámaselle contracción pronominal.

Na seguinte táboa, amósanse as contraccións das formas dos pronomes de complemento indirecto (CI) coas de complemento directo (CD).

PRONOMES DE CI PRONOMES DE CDPRONOMES DE CI PRONOMES DE CD
 OOS AS  OOS AS 
 ME moma mos mas  NOS nolonola nolos nolas 
 CHE chocha chos chas  VOSvolo  volavolos volas 
 LLE llolla llos llas  LLES llelollela llelos llelas 

Exemplos:

Dámo → Dá + me + o → Dámo
Contámoscho → Contamos + che + o → Contámoscho
Envióunolo → Enviou + nos + o → Envióunolo
Ofreceullas → Ofreceu + lle + as → Ofreceullas

Practica!

Entrando neste enlace, ao final da páxina de As Chaves da Lingua, podes practicar o aprendido.


27/03/26

De festas e calendarios

Hoxe é un día de alegría para o alumnado do centro, chegan as vacacións de Semana Santa. Unha festividade católica sen data fixa, o que constitúe unha anomalía estando acostumados ao santoral, no que cada santo, mártir, virxe ou beato ten un día concreto sinalado.
Entón, a que se debe este baile de datas que tanto desconcerta e tanto incordia a profesores e demais xente que ten que organizar calendarios como o escolar?

Subamos na nosa máquina do tempo, que para iso somos unha biblioteca e podemos dispor de recursos pouco usuais e fantasiosos ata onde a nosa imaxinación nos leve, e viaxemos ata o século VI da nosa era. Nun contexto de asentamento do cristianismo como relixión de masas, as relixións seguían un proceso de sincretismo e/ou asimilación/apropiación das festividades xa existentes transformándoas en festividades propias. Coincidindo con estas circunstancias, tamén se produce un intento de organización oficial dos festivos da, naqueles momentos, nova e crecente relixión.
Como na maioría de casos, as festividades pagás do equinoccio de primavera foron collendo nomes variados segundo os credos que as asimilaban, e o relato bíblico situaba a morte de Cristo na Pascua xudía, entón Dionisio o Exiguo, monxe e matemático, argallou un combo do máis apañado e fixo unha proposta: a Semana Santa remataría o primeiro domingo de lúa chea despois do equinoccio de primavera, o que tamén marcaba distancias co xudaísmo, detalle importante no afianzamento da nova relixión.

Como dixemos antes, o contexto é importante. Falamos dunha época na que os calendarios aínda non estaban unificados, algunha cousiña ao respecto se ten comentado por aquí, e unha das cousas que hoxe nos parece exótica na cultura occidental é o de usar as fases da lúa como referencia temporal, o que viña sendo a base dos calendarios lunares.

Un calendario lunar é aquel baseado nas fases da lúa e que mide o mes como o intervalo entre dúas lúas cheas consecutivas: lunación, por se queredes usar unha palabra pouco frecuente e quedar de cultos nunha conversa intrascendente.
Isto fai que, xogando coa data do equinoccio e os veinte e oito días da lunación, o Domingo de Resurrección (data de finalización da Semana Santa) terá que caer sempre entre o 22 de marzo e o 25 de abril.
Por se o queremos complicar un pouco máis, lembrar que non tódolos cristiáns festexan igual, xa que as igrexas orientais (ortodoxas) seguen a usar o calendario xuliano para as datas rituais, que é polo que vemos que no leste de Europa ou no caso da maior parte dos coptos exipcios, o Nadal e a Pascua van cunha diferenza de dez días, resultante de non ter aplicado o cambio ao calendario gregoriano.

Como dato cultural, o do calendario lunar non é unha rareza obsoleta, senón que hai culturas que seguen con el. Por exemplo, o calendario musulmán, que é puramente lunar. Como a correspondencia entre este calendario e o noso non é inmediata nin simple, queda aquí unha explicación detallada do seu funcionamento. Aínda que por razóns comerciais, o calendario ao que estamos acostumados está estendido por todo o mundo, en moitos lugares que usan calendarios lunares non pasa de ser unha ferramenta diaria de gran utilidade, pero só por esa razón comercial, xa que o predominio corresponde a calendarios propios, como no citado calendario musulmán, ou outros como os lunisolares, que teñen en conta as estacións do ano, de gran uso en países como China ou a India. Aí tedes a explicación de porque o Ano Novo Chinés non cae nunha data fixa do noso calendario, senón que vai cambiando dunha forma moi parecida á Semana Santa, a segunda lúa nova despois do solsticio de inverno, época pola que xa vai aparecendo a primavera, razón pola que os chineses denominan a esta festividade Festival da Primavera.

Pois agora que xa sabedes porque tedes libre xusto estes días, só nos queda recomendar que os aproveitedes, o pasedes o mellor posible e descansedes para darlle un último empurrón ao que nos queda de curso á volta. E se sodes crentes, incluso ir a algunha procesión e rezar, que nunca se sabe de onde pode vir unha axudiña coas notas.

26/03/26

Novamente Orgullo Galego ao rescate!

Cando aprendemos unha lingua é habitual ter confusións. Pásanos a todas e todos! O importante é ser consciente e aprender cales son os erros máis habituais para non voltar cometelos.
Cales destes 7 son os que se che resisten?


25/03/26

Concurso de Podcast


BASES DO CONCURSO DE PODCAST: "BEGOÑA CAAMAÑO, UNHA VOZ PROPRIA"

1. OBXECTIVO

O obxectivo deste certame é dar a coñecer a figura de Begoña Caamaño (xornalista, activista e escritora), promovendo o uso do galego e o desenvolvemento da competencia dixital e lingüística do alumnado, coincidindo coa celebración das Letras Galegas 2026.

2. PARTICIPANTES

Poderá participar todo o alumnado matriculado na ESO repartido en dúas categorías:
Categoría A: 1º e 2º de ESO.
Categoría B: 3º e 4º de ESO.
Os traballos poderán ser individuais ou en parellas.

3. FORMATO E TEMÁTICA

Os podcasts deben ser orixinais, inéditos e realizados integramente en lingua galega. A temática xirará arredor das seguintes facetas da autora:

1º e 2º ESO
• Biografía e obra de Begoña Caamaño.
• Reportaxe sobre o seu compromiso social.

3º e 4º ESO
• "Dándolle a volta ao conto”:  De malas e secundarias (Circe e Morgana) a mulleres donas do seu destino.
• "Ficción sonora": Recreación de pasaxes de Morgana en Esmelle ou Circe ou o pracer azul.

4. REQUISITOS TÉCNICOS

Duración: Entre 3 e 6 minutos.
Formato: Arquivo de audio (MP3 ou WAV).
Recursos: Valorarase o uso de sintonías, efectos de son e limpeza de voz.

5. ENVÍO E PRAZO

Os traballos enviaranse ao correo do EDLG do centro: edlg@iesriomino.gal. O arquivo deberá ir acompañado do título e os nomes dos integrantes. Data límite de entrega: 5 de maio.

6. XURADO E CRITERIOS

O xurado estará composto por membros do Equipo de Dinamización da Lingua Galega (EDLG) e do departamento de Lingua. Valorarase:

1. Riqueza lingüística e calidade do guión.
2. Creatividade no enfoque do tema.
3. Calidade técnica (montaxe e efectos).
4. Capacidade de transmitir os valores de igualdade de Begoña Caamaño.

7. PREMIOS

Establécese un primeiro e segundo premio por categoría consistente en:

• 1º Premio: Un diploma e un vale de 40€ para gastar en material escolar.
• 2º Premio: Un diploma e un vale de 20€ para gastar en material escolar.

8. RESOLUCIÓN DO CONCURSO

A decisión do xurado darase a coñecer na Semana das Letras Galegas e será publicada no blog da Biblioteca xunto cos podcast.


A participación no presente certame supón a aceptación destas bases.

En Rábade, a  23 de marzo de 2026

Compromisos

Sempre que for posible, neste blog informaremos da autoría de textos, fotos e demais material audiovisual, que en todo caso é empregado con finalidade educativa e sen lucro. Se houber algo suxeito a dereitos de autor ou outras restricións, por favor, facédenolo saber para retirármolo o antes posible.
Por outro lado, os autores do blog non son responsables dos comentarios que os lectores poidan enviar. Todos aqueles comentarios obscenos, ofensivos contra persoas, crenzas ou ideas, ou contrarios á Lei serán eliminados en canto teñamos coñecemento deles.
Avísanos para axudarnos a cumprir estes compromisos.